RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers

Class 10th students hunting authentic previous year papers for )-S-71-2013 (2013) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.

Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.

Paper details

Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.

Board RBSE
Class Class 10th
Exam year 2013
Subject )-S-71-2013
Resource type Previous Year Papers
Category RBSE Previous Year Question Papers
Website RBSE Solution

The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2013, and subject )-S-71-2013 before studying.

RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.

Turning 2013 papers into insight

One )-S-71-2013 paper reveals style; several from the same year reveal pattern. After this page, open sibling subjects listed below to see whether marks cluster in certain units.

Keep rough work dated in your notebook. Examiners in Class 10th expect clear numbering even in practice sessions.

RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013

Scroll through the Previous Year Papers pages for )-S-71-2013 (2013).

RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 0
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 1
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 2
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 3
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 4
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 5
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 6
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 7
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 8
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 9
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2013 )-S-71-2013 Previous Year Papers 10
https://rbsesolution.com

Rajasthan Board Class 10th )-S-71-2013 2013 solved Previous Year Question Papers

नामांका: Roll No.

No. of Questions — 22 S—7 —S anskrit (T. L.)

No. of Printed Pages — 11

माध्यमिक परीक्षा, 2013
SECONDARY EXAMINATION, 2013

तृतीय भाषा — संस्कृतम्‌

समय : 3:15 (सपाद होरात्रयम्‌)

अधिकतमांका: 80

परीक्षार्थिभ्य: सामान्यनिर्देशा:

  1. परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथमं स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक: अनिवार्यत: लेख्य: ।
  2. सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या: ।
  3. सर्वेषां प्रश्नानामुत्तराण्युत्तरपुस्तिकायामेव लेखनीयानि ।
  4. एकस्य प्रश्नस्य सर्वे भागा: एकत्र एव लेखनीया ।
  5. सर्वे प्रश्ना: संस्कृतभाषयैव उत्तरणीया: ।

5-7]----.5 675. (T.L.) | 5-7]5 | [ Turn over

प्रश्नपत्र – संस्कृतम् (2013)

1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत —

संसारे कस्यापि देशस्य समृद्धिः जनसंख्यानियमनेन एव सम्भवति। यदा देशे जनसंख्या स्वल्पीयसी भवति, तदा साधनानां बहुलतया सर्वत्र सम्पन्नता दृश्यते। परन्तु यदा उपभोकतृणां संख्या समधिका जायते, तदा साधनानां स्वल्पतया सर्वत्र अभावः अनुभूयते। जनानां मनस्सु अशान्तिः उत्पद्यते, देशस्य च अवनतिः भवति। अतः देशस्योन्नत्ये जनसंख्या-साधनयोः द्वयोः सन्तुलनम् अपेक्षितं भवति।

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. प्रश्नः – देशस्य समृद्धिः केन प्रकारेण सम्भवति?
    उत्तरम् – जनसंख्यानियमनेन
  2. प्रश्नः – देशस्योन्नत्यै कयोः सन्तुलनम् अपेक्षितं भवति?
    उत्तरम् – जनसंख्या-साधनयोः

(ख) जनसंख्यावृद्धया देशे केषां स्वल्पतया सर्वत्र अभावः अनुभूयते? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

उत्तरम् – जनसंख्यावृद्धया देशे साधनानां स्वल्पतया सर्वत्र अभावः अनुभूयते।

(ग) निर्देशानुसारम् उत्तरत —

  1. प्रश्नः – 'भवति' इति क्रियापदं लकारे परिवर्त्य लिखत।
    उत्तरम् – भवेत्

    (विधिलिङ्गलकारः, एकवचनम्)

  2. प्रश्नः – “देशस्योन्नत्यै” इति पदस्य सन्धि-विच्छेदं कृत्वा लिखत।
    उत्तरम् – देशस्य + उन्नत्यै

    (अ + उ = ओ, गुणसन्धिः)

  3. प्रश्नः – ‘साधनानाम्’ इत्यस्य पदस्य पर्यायवाचिशब्दं लिखत।
    उत्तरम् – उपकरणानाम्

    (अर्थः – साधन/उपकरण)

  4. प्रश्नः – “जनानां मनस्सु अशान्तिः उत्पद्यते” अत्र 'उत्पद्यते' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं लिखत।
    उत्तरम् – अशान्तिः

    (अशान्तिः उत्पद्यते – कर्तृपदम्)

गद्यांश पर आधारित प्रश्न

अहो प्रातःकालम्‌। अतीव रमणीयं दृश्यम्‌। प्रातःकाले वातावरणम्‌ अतीव सौम्यं च भवति। सर्वत्र शीतलवायुः प्रवहति। सूर्यः उदेति। प्रकाशः भवति। सूर्यस्य प्रकाशः सर्वत्र प्रसरति। उद्याने पुष्पाणि विकसन्ति। तेषु भ्रमराः गुञ्जन्ति। खगाः मधुरं गायन्ति। मनुष्याः उत्तिष्ठन्ति। ते सूर्यं नमन्ति। छात्राः प्रातःकाले सूर्योदयात्‌ पूर्व शयनं त्यजन्ति। ते ईश्वरं प्रार्थयन्ते। स्वजननीजनकौ नमन्ति। स्नानं कुर्वन्ति। तदा प्रातराशं कृत्वा विद्यालयं गच्छन्ति। कृषकाः क्षेत्रं गच्छन्ति। गोपालकाः दुग्धम्‌ आनयन्ति। समाचारपत्रवाहकाः समाचारपत्राणि वितरन्ति। धार्मिकाः देवालयं गच्छन्ति। प्रातःकाले शुद्ध-वातावरणे भ्रमणमपि अतीव लाभदायकं भवति। प्रातःकाले केचन जनाः भ्रमन्ति, केचन व्यायामं कुर्वन्ति, केचन क्रीडन्ति। इत्थं सर्वे मनुष्याः अस्मिन्‌ समये स्वकीयकार्येषु संलग्नाः भवन्ति।

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. प्रातःकाले वातावरणं कीदृशं भवति ?
    सौम्यम्
  2. खगाः कीदृशं गायन्ति ?
    मधुरम्
  3. समाचारपत्राणि के वितरन्ति ?
    समाचारपत्रवाहकाः
  4. पुष्पाणि कुत्र विकसन्ति ?
    उद्याने

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत —

  1. सर्वे जनाः कस्मिन् समये स्वकीयकार्येषु संलग्नाः भवन्ति ?
    सर्वे जनाः प्रातःकाले स्वकीयकार्येषु संलग्नाः भवन्ति।
  2. छात्राः सूर्योदयात्‌ पूर्व किं त्यजन्ति ?
    छात्राः सूर्योदयात्‌ पूर्व शयनं त्यजन्ति।
  3. गोपालकाः प्रातःकाले किम् आनयन्ति ?
    गोपालकाः प्रातःकाले दुग्धम्‌ आनयन्ति।

(ग) अनुच्छेदस्य उपयुक्तं शीर्षकं लिखत —

प्रातःकालस्य महत्त्वम् / प्रातःकालः

(घ) यथानिर्देशं प्रश्नान्‌ उत्तरत —

  1. 'अस्मिन्‌ समये' अत्र विशेषणपदं किम्‌ अस्ति ?
    अस्मिन्
  2. 'ते सूर्यं नमन्ति' अत्र 'ते' सर्वनामपदस्थाने संज्ञापदं लिखत ।
    'ते' सर्वनामपदस्थाने 'मनुष्याः' संज्ञापदम् अस्ति।
  3. 'धार्मिकाः देवालयं गच्छन्ति' अत्र कर्तृपदं किम्‌ अस्ति ?
    धार्मिकाः
  4. 'स्वजननीजनकौ' इत्यस्मिन्‌ पदे प्रयुक्त समासस्य नाम लिखत ।
    'स्वजननीजनकौ' इति पदे द्वन्द्वसमासः अस्ति। (जननी च जनकश्च = जननीजनकौ)

प्रश्न 3.

Fadl अहमदाबाद-नगरस्य उमा नामक छात्रा अस्ति। भवत्या: सखीं प्रीतिं प्रति एकं पत्र लिखतु यत्र भवत्या: 'विद्यालये आयोजितस्य वार्षिकोत्सवस्य' वर्णन स्यात्। (4 अंक)

अथवा

संयोगिता स्वकीयां सखीं मज्जुं प्रति 'स्वदिनचर्याया: विषये' अधोलिखितं पत्र मज्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखतु। (8 × ½ = 4 अंक)

मज्जूषा: परीक्षा-भवनतः, मज्जो, संध्यादिकं, कुशलिनी, संयोगिता, अध्ययन, उत्तिष्ठामि।

पत्र-पूर्तिः

प्रिय सखि (i) मज्जो,

सा कुशलिनी। आशासे भवती अपि (ii) कुशलिनी। अद्य चिरात् तव पत्रम् अतीव प्रसन्नास्मि। भवती मम दिनचर्याम् (iii) अध्ययन इच्छति। अतः लिखामि।

अहं प्रातः पञ्चवादने (iv) उत्तिष्ठामि। सार्धषड्वादन पर्यन्तं व्यायामं च करोमि। सप्तवादनतः (v) अध्ययन प्रचलति। दशवादने भोजनं कृत्वा विद्यालयं गच्छामि। सायं पञ्चवादने क्रीडामि। सायं सप्तवादने (vi) संध्यादिकं कृत्वा भोजनं करोमि। रात्रौ दशवादनपर्यन्तं पठामि। इत्येव मम दिनचर्या।

शेषं कुशलम्।

भवत्या: सखी
(vii) संयोगिता

स्थानम्: (viii) परीक्षा-भवनतः

सही उत्तर: (i) मज्जो, (ii) कुशलिनी, (iii) अध्ययन, (iv) उत्तिष्ठामि, (v) अध्ययन, (vi) संध्यादिकं, (vii) संयोगिता, (viii) परीक्षा-भवनतः

4. मज्जूषातः उचितानि पदानि गृहीत्वा 'धूम्रपान-निवारणाय' इति विषये गुरुशिष्ययोः संवादं पूरयत।

मज्जूषा: गन्तुम्, अस्य, तुभ्यं, धूम्रपानं, स्वास्थ्य, प्रेरणीयाः, मया, दुर्व्यसनस्य।

सोहनः – नमः गुरुवर ! अहं पश्यामि विद्यालये केचन छात्राः धूम्रपानं कुर्वन्ति।

गुरुः – वत्स ! धूम्रपानं स्वास्थ्य विनाशकमस्ति।

सोहनः – गुरुवर ! अस्य निवारणोपायः ?

गुरुः – पुत्र ! जन-जागर्तिरिव दुर्व्यसनस्य दुर्व्यसनस्य निवारणोपायः।

सोहनः – गुरुवर ! मया किं करणीयम् ?

गुरुः – त्वया छात्राः प्रेरणीयाः यत् अस्माभिः धूम्रपानं न करणीयम्।

सोहनः – गुरुवर ! आज्ञां करोमि। अधुना अहं गन्तुम् इच्छामि।

गुरुः – वत्स ! महत्त्वपूर्ण विषयोपरि वार्ता कर्तुं तुभ्यं धन्यवादं ददामि।

5. अधः चित्रं दृष्ट्वा मज्जूषायां प्रदत्त शब्दानां सहायतया 'पर्यावरण-प्रदूषणम्' इति विषयोपरि संस्कृते अष्टवाक्यानि लिखत।

मज्जूषा: पर्यावरणम्, महानगरमध्ये, वाहनानि, धूमम् मुञ्चति, दूषितम्, ध्वनि-प्रदूषणम्, वायुमण्डलम्, शुचिः।

  1. अस्माकं पर्यावरणम् अत्यन्तं दूषितम् अस्ति।
  2. महानगरमध्ये वाहनानि बहूनि सन्ति।
  3. एतेषां वाहनानां धूमम् वायुमण्डलं मुञ्चति।
  4. अनेन वायुमण्डलं दूषितं भवति।
  5. ध्वनि-प्रदूषणम् अपि वर्तते।
  6. जलमपि दूषितं भवति।
  7. अतः पर्यावरणं शुचिः रक्षणीयम्।
  8. वृक्षारोपणेन पर्यावरणं शुद्धं भवति।

अथवा (यदि उपर्युक्तं न लिखितं स्यात्, तर्हि एतत् विकल्पं लिखत।)

प्रश्न 6: अनुच्छेदपूर्तिः

अधोलिखितम् अनुच्छेदं मज्जूषायाः सहायतया पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायाम् लिखत —

मज्जूषा: अतिमहत्त्वं, प्रतिष्ठां, कल्पलता, विद्यार्जनम्, धर्माधर्म, सर्वधनं, पशुरेव, अभिलाषाः।

विद्याधनं (i) सर्वधनं प्रधानमस्ति। विद्या एव मनुष्यस्य सर्वाः (ii) अभिलाषाः पूर्यन्ते। विद्यया एव (iii) धर्माधर्म परिज्ञानं भवति। अस्मिन् समये विद्यायाः (iv) अतिमहत्त्वं वर्तते। विद्याविहीनस्तु मानवः साक्षात् (v) पशुरेव वर्तते। विद्यया एव मनुष्यः सर्वत्र (vi) प्रतिष्ठाम् प्राप्नोति। विद्या वस्तुतः (vii) कल्पलता विद्यते। अतः अस्माभिः (viii) विद्यार्जनम् अवश्यमेव करणीयम्।

प्रश्न 7: श्लोकलेखनम्

पाठ्यपुस्तकात् द्वौ श्लोकौ लिखत यौ अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्याताम्।

श्लोकः 1: (यथा – विद्याधनं सर्वधनं प्रधानम् इत्यादि। छात्रः पाठ्यपुस्तकात् भिन्नं श्लोकं लिखेत्।)

श्लोकः 2: (यथा – न चोरहार्यं न च राजहार्यम् इत्यादि।)

सूचना: उपर्युक्त श्लोक केवल उदाहरणार्थम्। छात्रः पाठ्यपुस्तकात् अन्यं श्लोकं लिखेत्।

प्रश्न 8: सन्धिविच्छेदः / सन्धिः

अधोलिखित पदेषु सन्धिविच्छेदं अथवा सन्धिं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत —

  1. हद्वौ + एव → हद्वावेव (गुणसन्धिः)

  2. दिग्गजः → दिक् + गजः (व्यञ्जनसन्धिः / वर्गसन्धिः)

  3. यशोदा → यशः + दा (विसर्गसन्धिः)

प्रश्न 9: समासः

अधोलिखित वाक्येषु रेखांकित समस्तपदस्य विग्रहं अथवा विग्रहपदानां समासं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत —

  1. मम पुत्रस्य नाम घनश्यामः अस्ति।
    समस्तपदम्: घनश्यामः → विग्रहः: घन इव श्यामः (उपमान-उपमेयः / कर्मधारयसमासः)

  2. अहं पार्वतीं च परमेश्वरं च वन्दे।
    विग्रहपदानि: पार्वतीं च परमेश्वरं च → समासः: पार्वतीपरमेश्वरौ (द्वन्द्वसमासः)

  3. एतत् स्थानं निर्जलम् अस्ति।
    समस्तपदम्: निर्जलम् → विग्रहः: निर्गतं जलं यस्मात् तत् (बहुव्रीहिसमासः)

प्रश्न 10: प्रकृति-प्रत्ययः

कोष्ठकेषु प्रदत्तैः धातुभिः प्रकृति-प्रत्ययानुसारं रिक्तस्थानपूर्तिः करणीया —

  1. मुनिः पुनरपि विशदी चकार अकथयत्। (कृ + लिट् / क्त्वा? कोष्ठके 'कृ + Wd' इति स्पष्टम् नास्ति; सामान्यतः 'कृ + क्त्वा' → कृत्वा, अथवा 'कृ + लिट्' → चकार। यहाँ 'अकथयत्' पूर्वकालिकक्रिया हेतु 'कृत्वा' उपयुक्तम्।)

    स्पष्टीकरणम्: कोष्ठके 'कृ + Wd' अस्पष्टम्। यदि 'कृ + क्त्वा' अभिप्रेतः तर्हि उत्तरम् 'कृत्वा' भवति।

  2. इदं पानीयम् जलम् न अस्ति। (पा + अनीयर् → पानीय)

  3. मनुष्यः सामाजिकः प्राणी अस्ति। (समाज + ठक् → सामाजिक)

  4. कुमारिका बालिका। (कुमार + टाप् / ङीप्? कोष्ठके 'कुमार + Sy' अस्पष्टम्। सामान्यतः 'कुमार + ङीप्' → कुमारी, अथवा 'कुमार + टाप्' → कुमारिका। यहाँ 'बालिका' स्त्रीलिङ्गे, अतः 'कुमारिका' उपयुक्तम्।)

    स्पष्टीकरणम्: कोष्ठके 'Sy' अस्पष्टम्। यदि 'ङीप्' अभिप्रेतः तर्हि उत्तरम् 'कुमारी' भवति।

10. मज्जूषायां प्रदत्तै: अव्ययपदै: रिक्तस्थानानि पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत –

(एव, सहसा, वृथा, बिना)

  1. .................... विदधीत न क्रियाम्।
  2. क्रियां .................... नर: अकर्मण्य: भवति।
  3. कर्मणा .................... नर: पूज्यते।
  4. .................... समयं न यापयेम।

उत्तरम्:

  1. वृथा विदधीत न क्रियाम्।
  2. क्रियां बिना नर: अकर्मण्य: भवति।
  3. कर्मणा एव नर: पूज्यते।
  4. सहसा समयं न यापयेम।

11. अधोलिखित वाक्यानां वाच्यपरिवर्तनं कृत्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत –

  1. सः प्रश्नं पृच्छति।
  2. कृष्णेन कंस: दृश्यते।
  3. त्वं कथं हससि?
  4. शिष्य: गुरु: प्रणम्यते।

उत्तरम्:

  1. तेन प्रश्न: पृच्छ्यते। (कर्मवाच्य)
  2. कृष्ण: कंसं पश्यति। (कर्तृवाच्य)
  3. त्वया कथं हस्यते? (कर्मवाच्य)
  4. गुरु: शिष्येण प्रणम्यते। (कर्मवाच्य)

12. घटिकाचित्र सहायतया अंकानां संस्कृतशब्देषु समयलेखनं करणीयम् –

(चित्र में घड़ी दिखाई गई है जिसमें समय 9:30, 6:00, 8:00 आदि दर्शाए गए हैं।)

  1. .................... वादने शयनं त्यजामि।
  2. तदनन्तरं प्रात: .................... वादने भ्रमणाय गच्छामि।
  3. स्नानादिकं कृत्वा प्रात: .................... वादने अध्ययनं प्रचलति।

उत्तरम्: (चित्रानुसार समय)

  1. सार्धनव वादने शयनं त्यजामि। (9:30)
  2. तदनन्तरं प्रात: षड् वादने भ्रमणाय गच्छामि। (6:00)
  3. स्नानादिकं कृत्वा प्रात: अष्ट वादने अध्ययनं प्रचलति। (8:00)

13. (क) "चतुर्णाम्" इति संख्यायाः स्वरचितवाक्ये प्रयोग: करणीयः।

उत्तरम्: चतुर्णां वेदानां नामानि ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः च सन्ति।

(ख) 69 इति संख्यां संस्कृतभाषया शब्देषु लिखत।

उत्तरम्: 69 = एकोनसप्ततिः (एक + ऊन + सप्तति)

प्रश्न 4

अधोलिखित वाक्य द्वयं शुद्धं लेखनीयम् —

  1. सुखं लभति।
  2. इयं पुस्तकं कस्य अस्ति?

प्रश्न 5

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत —

अस्ति द्रविडेषु काञ्ची नाम नगरी। तस्यामनेककोटिसारः श्रेष्ठिपुत्रः शक्तिकुमारो नामासीत्। षोडशादशवर्षदेशीयः चिन्तामापन्नः — 'नास्त्यदाराणाम् अननुगुणदाराणां वा सुखम्। तत्कथं नु गुणवद् भवेत् कलत्रम्।' स वस्त्रान्तपिनद्धशालिप्रस्थो दारग्रहणाय भुवमशभ्रमत्। स कामपि लक्षणवतीं पत्नीं विलोक्य स पृच्छति — “भद्रे! शक्नोषि किमनेन शालिप्रस्थेन अस्मान् भोजयितुम्?” एवं स हसितावधूतः गृहाद् गृहं प्रविश्याभ्रमत्।

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. काञ्ची नाम नगरी कुत्र अस्ति?

उत्तरम्: द्रविडेषु।

  1. शक्तिकुमारः कतिवर्षदेशीयः?

उत्तरम्: षोडशादशवर्षदेशीयः।

(ख) शक्तिकुमारः लक्षणवतीं पत्नीं दृष्ट्वा किं पृच्छति? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

उत्तरम्: शक्तिकुमारः लक्षणवतीं पत्नीं दृष्ट्वा पृच्छति — “भद्रे! शक्नोषि किमनेन शालिप्रस्थेन अस्मान् भोजयितुम्?”

(ग) “श्रेष्ठिपुत्रः शक्तिकुमारः” अत्र विशेषणपदं लिखत।

उत्तरम्: श्रेष्ठिपुत्रः।

(घ) “दाराः” इति पदस्य पर्यायवाचिशब्दं लिखत।

उत्तरम्: पत्नी / कलत्रम्।

(ङ) “एवं कृते सः ………… प्रविश्याभ्रमत्” इति वाक्ये 'अभ्रमत्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं लिखत।

उत्तरम्: सः (शक्तिकुमारः)।

प्रश्न 6

अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तरत —

रे रे चातक ! सावधान मनसा मित्र क्षणं श्रूयता-
मम्भोदा बहवो हि गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः ।
केचिद् वृष्टिभिराद्रयन्ति केचिद् गर्जन्ति केचिद् वृथा,
पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. के वृष्टिभिः आर्द्रयन्ति ?
    केचित्
  2. कीदृशं वचः मा ब्रूहि ?
    दीनम्

(ख) कविः कं सम्बोध्य श्लोकं कथयति ? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

कविः चातकं सम्बोध्य श्लोकं कथयति।

(ग) 'नैतादृशाः' इति पदस्य सन्धि-विच्छेदं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत।

सन्धि-विच्छेदः – न + एतादृशाः
सन्धेः नाम – वृद्धि सन्धिः

(घ) 'आर्द्रयन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?

कर्तृपदम् – केचित्

(ड) “पश्यसि” इति पदे मूलधातुः कः ?

मूलधातुः – दृश् (दृशिर् प्रेक्षणे)

प्रश्न 7

अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत —

चन्दनदासः – आर्य ! किं मे भयं दर्शयसि ? मया गेहे अमात्यराक्षसस्य गृहजनं न समर्पयामि, किं पुनरसन्तम् ।
चाणक्यः – चन्दनदास ! एष एव ते निश्चयः ?
चन्दनदासः – आम्, एवं मे निश्चयः ।
चाणक्यः – (स्वगतम्) साधु चन्दनदास साधु ।
सुलभेष्वर्थलाभेषु परसंवेदने जने ।
क इदं दुष्करं कुर्यादिदानीं शिविना विना ॥

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. चन्दनदासः कस्य गृहजनं न समर्पयति ?
    अमात्यराक्षसस्य
  2. अस्मिन् नाट्यांशे चन्दनदासस्य तुलना केन सह कृता ?
    शिविना

(ख) 'किं मे भयं दर्शयसि' इति वाक्यं कः कं प्रति कथयति ? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

चन्दनदासः चाणक्यं प्रति कथयति।

(ग) 'सन्तम्' इति पदस्य विलोमशब्दं लिखत।

विलोमशब्दः – असन्तम्

(घ) 'आत्मगतम्' इति पदस्य पर्यायवाचिशब्दं लिखत।

पर्यायवाचिशब्दः – स्वगतम्

(ड) 'सुलभेष्वर्थलाभेषु' इति पदस्य सन्धि-विच्छेदं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत।

सन्धि-विच्छेदः – सुलभेषु + अर्थलाभेषु
सन्धेः नाम – यण् सन्धिः

प्रश्न 8

‘आर्याः बन्धुः’ इति समभावसूक्तिमाध्यमेन इत्यस्य भावबोधनं सरलसंस्कृतभाषया लिखत।

उत्तरम्: ‘आर्याः बन्धुः’ इति सूक्तेः आशयः अस्ति यत् आर्याः (सज्जनाः) सर्वेषां बन्धवः भवन्ति। ते समभावेन सर्वान् प्रति मैत्रीभावं दर्शयन्ति। अतः मनुष्येण सर्वेषु प्राणिषु समदृष्टिः रक्षणीया।

प्रश्न 9

एकेन राजहंसेन या शोभा सरसः आसीत्।
न सा बकसहस्रेण परितस्तीरवासिना॥

उपर्युक्त श्लोकस्यान्वयमाश्रित्य रिक्तस्थानानि पूरयत —

  1. एकेन (0) राजहंसेन या (i) शोभा भवेत्।
  2. परितः (ii) तीरवासिना बकसहस्रेण (iii) सा (शोभा) न (भवति)।

प्रश्न 20

रेखांकित पदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —

  1. प्राणेभ्योऽपि प्रियः सः।
    प्रश्नः: प्राणेभ्योऽपि कः प्रियः?
  2. सरसः शोभा राजहंसेन भवति।
    प्रश्नः: सरसः शोभा केन भवति?
  3. प्रकृत्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते।
    प्रश्नः: प्रकृत्याः सन्निधौ किं विद्यते?

प्रश्न 21

अधोलिखितानि वाक्यानि क्रमरहितानि। यथाक्रमं संयोजनं कृत्वा लिखत —

  1. महात्मा बुद्धः एकस्यां रात्रौ गेहं त्यक्त्वा प्रातः।
  2. इतस्ततः वने अभ्रमत्।
  3. एकदा सः तपः सह षड्वर्ष पर्यन्तम् अतपत्।
  4. परं सः पूर्णशान्तिं नालभत।
  5. अनन्तः एकस्मिन् वटवृक्षात् मूले सः महाबोधम् अलभत।
  6. तदारभ्य सः बुद्धनाम्ना प्रख्यातः अभवत्।

यथाक्रमं संयोजनम्:

  1. महात्मा बुद्धः एकस्यां रात्रौ गेहं त्यक्त्वा प्रातः।
  2. इतस्ततः वने अभ्रमत्।
  3. एकदा सः तपः सह षड्वर्ष पर्यन्तम् अतपत्।
  4. परं सः पूर्णशान्तिं नालभत।
  5. अनन्तः एकस्मिन् वटवृक्षात् मूले सः महाबोधम् अलभत।
  6. तदारभ्य सः बुद्धनाम्ना प्रख्यातः अभवत्।

प्रश्न 22: 'क' स्तम्भे पदानि दत्तानि, 'ख' स्तम्भे क्रमरहिता: तेषां समानार्थक शब्दा: दत्ता। उचितमेलनं कृत्वा लिखत।

निर्देश: 'क' स्तम्भ के पदों का 'ख' स्तम्भ में दिए गए समानार्थक शब्दों से मिलान कीजिए।

'क' स्तम्भ (पदानि) 'ख' स्तम्भ (समानार्थक शब्दा:)
(i) पक्का (क) शान्तेः
(ii) पर्याकुलम् (ख) क्रोधयुक्ताम्
(iii) विशीर्णा: (ग) प्रकटयन्त:
(iv) विदार्य (घ) व्याकुलम्
(v) प्रकुपिताम् (ङ) संत्रोट्य
(vi) उद्गिरन्तः (च) उपशमनस्य

उचितमेलनम्:

  • (i) पक्का → (च) उपशमनस्य
  • (ii) पर्याकुलम् → (घ) व्याकुलम्
  • (iii) विशीर्णा: → (क) शान्तेः
  • (iv) विदार्य → (ङ) संत्रोट्य
  • (v) प्रकुपिताम् → (ख) क्रोधयुक्ताम्
  • (vi) उद्गिरन्तः → (ग) प्रकटयन्त:

स्पष्टीकरण: प्रत्येक पद का उसके समानार्थक शब्द से मिलान किया गया है। उदाहरणार्थ, 'पर्याकुलम्' का अर्थ 'व्याकुलम्' (व्याकुल) है, 'प्रकुपिताम्' का अर्थ 'क्रोधयुक्ताम्' (क्रोधित) है, और 'उद्गिरन्तः' का अर्थ 'प्रकटयन्त:' (प्रकट करने वाले) है।

(6 × 1 = 6 अंक)