RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers

You opened the RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers page — a focused place to read the real previous year question paper for that subject and year. RBSE Solution keeps exam-year sets together so you can practise the same cycle your seniors faced.

Previous year papers reward patience: read instructions, note mark distribution, then attempt questions before peeking at solutions elsewhere on the site. This URL always loads the same free previous year papers content for )-S-71-2015 (2015).

Use the details table to confirm class and year, then scroll to the paper images or PDF below. More subjects from 2015 are linked later on this page.

Paper details

Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.

Board RBSE
Class Class 10th
Exam year 2015
Subject )-S-71-2015
Resource type Previous Year Papers
Category RBSE Previous Year Question Papers
Website RBSE Solution

The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2015, and subject )-S-71-2015 before studying.

RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.

Turning 2015 papers into insight

One )-S-71-2015 paper reveals style; several from the same year reveal pattern. After this page, open sibling subjects listed below to see whether marks cluster in certain units.

Keep rough work dated in your notebook. Examiners in Class 10th expect clear numbering even in practice sessions.

RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015

Scroll through the Previous Year Papers pages for )-S-71-2015 (2015).

RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers 0
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers 1
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers 2
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers 3
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers 4
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers 5
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2015 )-S-71-2015 Previous Year Papers 6
https://rbsesolution.com

Rajasthan Board Class 10th )-S-71-2015 2015 solved Previous Year Question Papers

माध्यमिक परीक्षा, 2015
SECONDARY EXAMINATION, 2015

तृतीय भाषा — संस्कृतम्‌

समय : 3 घण्टाः (सपाद होरात्रयम्‌)     अधिकतमांका: 80

परीक्षार्थिभ्य: सामान्यनिर्देशाः

  1. परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथमं स्वप्रश्नपत्रोपरि नामाङ्कः स्वहस्ताक्षरं च लेख्यः।
  2. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
  3. सर्वे प्रश्नानामुत्तराण्युत्तरपुस्तिकायामेव लेखनीयानि।
  4. एकस्य प्रश्नस्य सर्वे भागाः एकत्र एव लेखनीयाः।
  5. सर्वे प्रश्नाः संस्कृतभाषयैव उत्तरणीयाः।

Page content could not be transcribed.

प्रश्न 1

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं लिखत —

सायंकाले अस्ताचलं प्रति गच्छन् भगवान् सूर्यः चिन्तितः अभवत् — “मयि गते सम्पूर्ण संसारः अन्धकारे भविष्यति। लोकानां व्यवहारः कथं चलिष्यति? मां विना सर्वे जीवाः दुःखम् अनुभविष्यन्ति।” तस्य एतां चिन्तां विज्ञाय एकः लघुदीपः सविनयं निवेदितवान् — “भगवन्! अलं चिन्तया। यद्यपि मम प्रकाशः क्षीणः तथापि जनानां सेवायाम् अहं यथाशक्ति स्वजीवनं समर्पयिष्यामि, कार्याणि च साधयिष्यामि।”

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. अस्ताचलं प्रति गच्छन् कः चिन्तितः अभवत्?
    उत्तरम्: सूर्यः
  2. सूर्यं विना सर्वे जीवाः किम् अनुभविष्यन्ति?
    उत्तरम्: दुःखम्

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत —

सूर्यस्य भावं विज्ञाय लघुदीपः किं निवेदितवान्?

उत्तरम्: सूर्यस्य भावं विज्ञाय लघुदीपः निवेदितवान् यत् — “भगवन्! अलं चिन्तया। यद्यपि मम प्रकाशः क्षीणः तथापि जनानां सेवायाम् अहं यथाशक्ति स्वजीवनं समर्पयिष्यामि, कार्याणि च साधयिष्यामि।”

(ग) निर्देशानुसारम् उत्तरत —

  1. उपर्युक्त गद्यांशे 'सुखम्' इति पदस्य विलोमपदं किम्?
    उत्तरम्: दुःखम्
  2. “मां विना सर्वे जीवाः” — अत्र “माम्” इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
    उत्तरम्: सूर्याय
  3. “लघुदीपः” अत्र विशेषणपदं किम्?
    उत्तरम्: लघु
  4. “जनानां सेवायाम् अहं यथाशक्ति स्वजीवनं समर्पयिष्यामि” अत्र कर्त्ता कः?
    उत्तरम्: अहम् (लघुदीपः)

प्रश्न 2

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं लिखत —

सरदार भगतसिंहः क्रान्तिकारिणां यूनां नेतृत्वं कृतवान्। सः उच्चादर्शभूतो भारतीय-युव-वर्गस्य। न केवलं भगतसिंहः स्वतन्त्रता संग्रामे संलग्नः आसीत्। तस्य समग्र परिवारः स्वतन्त्रता संग्रामे संलग्नः आसीत्। सरदार भगतसिंहस्य जन्म-समये तस्य जनकः सरदार किशनसिंहः स्वतन्त्रता-सैनिकः स कारागारे गौरवेण निपातितः निर्वासितश्चासीत्। 1907 ई० वर्षे सितम्बरमासे, लॉयलपुर मण्डले ग्रामे सरदार भगतसिंहस्य जन्म बभूव। प्राथमिकी शिक्षा चास्य ग्रामे अभूत्। उच्चाध्ययनायायं लाहौर नगरं गतवान्। अध्ययन समकालमेव भगतसिंहः अपि क्रान्तिकारिणां संसर्गे समागतः। देशभक्ति भावनया सः अध्ययनं विहाय दिल्लीनगरं प्रत्यागच्छत्। तत्रायं 'दैनिक अर्जुन' इत्याख्ये समाचारपत्रे संवाददातृ रूपेण कार्यमकरोत्।

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. सरदार भगतसिंहः स्वातन्त्र्य सङ्ग्रामे केषां नेतृत्वं कृतवान्?
    उत्तरम्: क्रान्तिकारिणाम्
  2. भगतसिंहस्य जनकस्य नाम किमासीत्?
    उत्तरम्: किशनसिंहः
  3. भगतसिंहेन कस्मिन् समाचारपत्रे संवाददातृ रूपेण कार्यमकरोत्?
    उत्तरम्: दैनिक अर्जुन
  4. भगतसिंहस्य प्राथमिकी शिक्षा कुत्र अभूत्?
    उत्तरम्: ग्रामे

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत —

  1. सरदार भगतसिंहस्य पितृव्यस्य नाम किमासीत्?

    उत्तरम्: सरदार भगतसिंहस्य पितृव्यस्य नाम सरदार अजीतसिंहः आसीत्।

  2. भगतसिंहः उच्चाध्ययनाय कुत्र गतवान्?

    उत्तरम्: भगतसिंहः उच्चाध्ययनाय लाहौर नगरं गतवान्।

  3. भगतसिंहः कदा क्रान्तिकारिणां संसर्गे समागतः?

    उत्तरम्: भगतसिंहः अध्ययन समकालमेव क्रान्तिकारिणां संसर्गे समागतः।

प्रश्न 3 (ग) – अनुच्छेदस्य उपयुक्तं शीर्षकं लिखत।

उपर्युक्त अनुच्छेदस्य उपयुक्तं शीर्षकं – "स्वतन्त्रतायुद्धे परिवारस्य योगदानम्" अथवा "आदर्शभूतः परिवारः" इति लिखितुं शक्यते।

प्रश्न 3 (घ) – अयथास्थानिर्देशं प्रश्नानाम् उत्तरत –

  1. "सोऽभूच्चादर्शभूतो ............... !" अत्र कर्तृपदं किमस्ति?

    उत्तर: अत्र कर्तृपदं "सः" अस्ति। यतः "सः" पुल्लिङ्गः, प्रथमपुरुषः, एकवचनस्य कर्ता अस्ति।

  2. "प्राथमिकी fren’ ata विशेष्यपदं किमस्ति?"

    उत्तर: अत्र विशेष्यपदं "प्राथमिकी" अस्ति। (यदि वाक्यं "प्राथमिकी शिक्षा" इति हो, तर्हि विशेष्यपदं "शिक्षा" अपि भवितुम् अर्हति, किन्तु दत्ते वाक्ये केवलं "प्राथमिकी" इति पदं स्पष्टम् अस्ति।)

  3. "तस्य समग्रः परिवारः स्वतन्त्रतायुद्धे प्रवृत्तः आसीत्!" अत्र 'तस्य' सर्वनामस्थाने संज्ञापद प्रयोगं कुरुत।

    उत्तर: 'तस्य' सर्वनामस्थाने संज्ञापद प्रयोगः – "रामस्य" अथवा "भारतस्य" (गद्यांशानुसारं यथोचितम्)। उदाहरणार्थ – "रामस्य समग्रः परिवारः स्वतन्त्रतायुद्धे प्रवृत्तः आसीत्।"

  4. "परतन्त्रता" इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।

    उत्तर: "परतन्त्रता" इत्यस्य विलोमपदं "स्वतन्त्रता" अस्ति। (गद्यांशे "स्वतन्त्रतायुद्धे" इति पदं दृष्टम्।)

प्रश्न 3 – पत्रलेखनम्

भवान् प्रत्यूषः। भवतां राजकीय आदर्श उच्चमाध्यमिक विद्यालये संस्कृत सम्भाषण शिविरम् आयोजितमासीत्। स्वानुभवान् वर्णयन् भवान् स्वमित्रं भव्यं प्रति पत्रं लिखत।

पत्रम्

प्रिय मित्र भव्य !

सप्रेम नमः।

अत्र कुशलं तत्रास्तु। भवतः पत्रं प्राप्तम्। अहम् अत्र राजकीय आदर्श उच्चमाध्यमिक विद्यालये संस्कृत सम्भाषण शिविरम् आयोजितम् आसीत्। तस्मिन् शिविरे बहवः छात्राः भागम् अगृह्णन्। शिविरे संस्कृतभाषायाः महत्त्वं, उच्चारणं, संवादप्रविधिः च शिक्षितम्। अहम् अपि तत्र भागम् अग्रहीषम्। मम अनुभवः अतीव सुन्दरः आसीत्। संस्कृतभाषायाः माधुर्यं, सरलता च मम मनः आह्लादितम्। भवान् अपि एवं शिविरेषु भागं गृह्णातु इति मम इच्छा।

भवतः पत्रस्य प्रतीक्षायाम्।

भवदीयः,
प्रत्यूषः

अथवा

भवान् देवदत्तः। स्वानुजं यज्ञदत्तं प्रति अधोलिखितं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखत –

मञ्जूषा: अध्ययने, चिन्ता, तवाग्रजः, तत्र, प्रसन्नाश्च, धनादेशः, जयपुर नगरात्

पूरितपत्रम्

प्रिये अनुज यज्ञदत्त !

शुभाशिषः।

अत्र कुशलं तत्रास्तु। तव पत्रं नैवागतम्। तवाध्ययनं सम्यगेव चलतीति अध्ययने आशा। मया प्रेषितो धनादेशः लब्धो न वा? अत्रत्या: सर्वे जना: स्वस्था: प्रसन्नाश्च सन्ति। पूर्वं तवाग्रजः स्वास्थ्यं समीचीनं नासीत् परमिदानीं तत्र अनुभवति। अतः चिन्ता विषयेऽपि जयपुर नगरात् न कर्त्तव्या। अध्ययने सावधानतया वर्तनीयम्। धनादेशः शीघ्रमेव देयम्, पत्रप्रेषणे प्रमादो न कर्त्तव्यः। तव स्नेहपत्रप्रतीक्षायाम्।

देवदत्तः

प्रश्न 4 – संवादपूर्तिः

उचितानि पदानि चित्वा द्वयोः सख्योः संवादं पूरयत –

मञ्जूषा: स्थानान्तरणवशात्, कक्षायाम्, तव, विद्यालयात्, वससि, आगता, अहं, नवमकक्षा

पूरितसंवादः

मेघा – स्वागतं ते अस्यां कक्षायाम्।

सुधा – धन्यवादाः।

मेघा – प्रियसखि! किं तव नाम?

सुधा – मम नाम सुधा अस्ति।

मेघा – सुधे! कस्मात् विद्यालयात् आगता असि?

सुधा – अहं जयपुर नगरस्य केन्द्रीय विद्यालयात् आगता अस्मि।

मेघा – अहमपि नवमकक्षा पर्यन्तं तत्रैव अपठम्। पितुः स्थानान्तरणवशात् अत्र आगता।

सुधा – अहमपि अनेनैव कारणेन आगता।

मेघा – अधुना त्वं कुत्र वससि?

सुधा – अधुना अहं जवाहरनगरे वसामि।

5. संस्कृतलेखनम्

(क) दृष्टा मज्जूषायां प्रदत्त शब्दानां सहायतया “धेनु-महिमा” इति विषयोपरि संस्कृते अष्टवाक्यानि लिखत – 8 × ½ = 4

मज्जूषा: दुग्धदातृषु, कृषिप्रधाने, श्रृंगी, वसिष्ठ ऋषि, अनेक वर्णाः, घासं, अमृतोपमम्, स्वभावेन

उत्तरम् – धेनु-महिमा (अष्टवाक्यानि):

  1. धेनुः अस्माकं जीवने अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा अस्ति।
  2. सा दुग्धदातृषु प्रमुखा गण्यते।
  3. भारतः कृषिप्रधाने देशे वसति, अतः धेनोः महत्त्वं अधिकम्।
  4. धेनुः श्रृंगी प्राणी अस्ति।
  5. वसिष्ठ ऋषिः धेनुं पवित्रं मन्यते स्म।
  6. धेनवः अनेक वर्णाः भवन्ति – श्वेताः, कृष्णाः, पिङ्गलाः च।
  7. धेनुः घासं भुक्त्वा दुग्धं यच्छति।
  8. तस्याः दुग्धं अमृतोपमम् भवति, स्वभावेन च सा शान्ता मृदुला च।

(ख) अथवा – अधोलिखितम् अनुच्छेदं मज्जूषायाः सहायतया पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत – 8 × ½ = 4

मज्जूषा: संसारे, कल्याणं, दुःखं, पवित्र, स्वार्थतत्पराः, परेषां, प्रतिष्ठा, धर्मः

उत्तरम् – पूरितम् अनुच्छेदम्:

संसारे प्राणिनामुपकारः परोपकारोऽस्ति। (i) परोपकारः एव स गुणो विद्यते, येन मनुष्येषु (ii) प्रतिष्ठा वर्तते। परोपकारेण एव हृदयं (iii) पवित्र सरलं, सरसं च भवति। सत्पुरुषाः कदापि (iv) स्वार्थतत्पराः न भवन्ति। ते परेषां दुःखं (v) दुःखं मत्वा (vi) कल्याणं यतन्ते। (vii) संसारे परोपकारेणैव (viii) धर्मः। अतएव उक्तम् – “परोपकारः (ix) धर्मः।”

6. श्लोकलेखनम्

पाठ्यपुस्तकात् द्वौ श्लोकौ लिखत यौ अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्याताम् – 2 × 2 = 4

उत्तरम् – द्वौ श्लोकौ:

  1. श्लोकः 1: विद्याधनं सर्वधनं प्रधानम्, विद्या धनं यस्य स सर्वधनः।
    विद्या धनं यस्य न विद्यते, तस्य सर्वं धनं निरर्थकम्।
  2. श्लोकः 2: उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
    न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।

7. सन्धिविच्छेदः / सन्धिः

अधोलिखितेषु सन्धिविच्छेदं अथवा सन्धिं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत – 2 × 2 = 4

  1. जगतू + ईशः → जगदीशः (सन्धिः: गुणसन्धिः)
  2. मनोहरः → मनः + हरः (सन्धिः: विसर्गसन्धिः)
  3. एकैकः → एक + एकः (सन्धिः: वृद्धिसन्धिः)

प्रश्न 8

अधोलिखितवाक्येषु रेखांकित समस्तपदानां विग्रहं अथवा विग्रहपदानां समासं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत —

  1. नीलकमलं विना सरः न शोभते ।

    समासः: नीलकमलम् (नीलं च तत् कमलम्) — कर्मधारय समासः

  2. प्रतिदिन देवालयं गच्छति ।

    समासः: देवालयम् (देवस्य आलयः) — षष्ठी तत्पुरुष समासः

  3. पुष्पं च पुष्पं च समर्पयामि ।

    समासः: पुष्पपुष्पम् (पुष्पं च पुष्पं च) — द्वन्द्व समासः

प्रश्न 9

कोष्ठकेषु दत्तैः शब्दैः प्रकृतिप्रत्ययानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत —

  1. अस्माभिः सदैव अनुशासन पालनीयम् । (पाल्‌ + अनीयर्‌)

    स्पष्टीकरण: 'पाल्' धातोः 'अनीयर्' प्रत्ययः — पालनीयम् (रक्षणीयम्)।

  2. जीवने परिश्रमस्य महत्त्वम् भवति । (महत्‌ + त्व)

    स्पष्टीकरण: 'महत्' + 'त्व' प्रत्ययः — महत्त्वम् (महानता)।

  3. तस्य माता चतुरा अस्ति । (चतुर + टाप्)

    स्पष्टीकरण: 'चतुर' शब्दात् स्त्रीलिङ्गे 'टाप्' प्रत्ययः — चतुरा (चतुर स्त्री)।

  4. गच्छन् बालकः पश्यति । (गम्‌ + शतृ)

    स्पष्टीकरण: 'गम्' धातोः 'शतृ' प्रत्ययः — गच्छन् (गमन करता हुआ)।

प्रश्न 10

मज्जूषायां दत्तैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत —

मज्जूषा: सहसा, उच्चैः, एव, पुरा

  1. उच्चैः गायति सः गायकः ।

  2. पुरा संस्कृतं जनभाषा आसीत् ।

  3. सहसा क्रियां न विद्धीत ।

  4. एव (अन्यत्र यथायोग्यम्)

प्रश्न 11

अधोलिखितवाक्यानां वाच्य परिवर्तनं कृत्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत —

  1. बालकः हसति ।

    कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य: बालकेन हस्यते ।

  2. रामेण ग्रामः गम्यते ।

    कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य: रामः ग्रामं गच्छति ।

  3. अहं गां पश्यामि ।

    कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य: मया गौः दृश्यते ।

  4. तेन पाठः पठ्यते ।

    कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य: सः पाठं पठति ।

प्रश्न 12

घटिकाचित्रं सहायतया अंकानां स्थाने संस्कृतशब्देषु समयलेखनं करणीयम्‌ —

(चित्रानुसारं समयः लेखनीयः — यथा 10:15 = दशवादनं पञ्चदशनिमेषाः)

प्रश्न 13

  1. अस्माकं विद्यालये दशवादनतः द्वादशवादनपर्यन्तम् मध्यान्तर भवति ।

  2. अहं प्रातः पञ्चवादने उत्तिष्ठामि ।

  3. अविनाशः एकादशवादने अल्पाहारं करोति ।

  4. ‘द्वादश’ इति संख्यापदस्य स्वरचितवाक्ये प्रयोगः करणीयः — द्वादश वादने भोजनं करोमि ।

  5. ‘२’ इति संख्यां संस्कृतभाषायां शब्देषु लिखत — द्वि

प्रश्न 14

अधोलिखितं कृत्वा लिखत —

  1. अस्मिन्नेव विद्यालये अहं पठामि ।

  2. सा बालिका मम सखी अस्ति ।

प्रश्न 5

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत --

कश्चन निर्धनो जन: भूरि परिश्रम्य किञ्चित् वित्तम् उपार्जितवान् | तेन स्वपुत्रम् एकस्मिन् महाविद्यालये पाठयितुं सफलो जात: | तत्तनय: तत्रैव छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्न: समभूत् | एकदा स: पिता तनूजस्य रुग्णतामाकर्ण्य व्याकुलो जात: यथा कथमपि तत्र प्रस्थित: | परमार्थकार्श्येन पीडित: स: बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत् | पदातिक्रमेण संचलन् सायं समयेऽप्यसौ गन्तव्याद् दूरे आसीत् | निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा | एवं विचार्य स पार्श्वस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासं कर्तुं कञ्चिद् गृहस्थमुपागत: | करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत् |

(क) एकपदेन उत्तरत --

  1. निशान्धकारे प्रसृते कुत्र पदयात्रा न शुभावहा ?
    विजनेप्रदेशे
  2. भूरि परिश्रम्य कः किञ्चिद् वित्तमुपार्जितवान् ?
    निर्धनो जन:

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत --

कः तस्मै आश्रयं प्रायच्छत् ?

करुणापरः गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्।

(ग) “करुणापरो गृही” अत्र विशेषणपदं किम् ?

विशेषणपदम् – करुणापरः।

(घ) “तेन स्वपुत्रम् एकस्मिन् महाविद्यालये पाठयितुं सफलो जातः” अत्र ‘तेन’ इति सर्वनाम स्थाने संज्ञापद प्रयोगं कुरुत।

‘तेन’ स्थाने ‘निर्धनेन जनेन’ इति संज्ञापद प्रयोगः।

(ङ) “बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्” अत्र ‘सः’ इति कर्त्तापदस्य क्रियापदं लिखत।

क्रियापदम् – प्राचलत्।

प्रश्न 6

अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत —

रे रे चातक सावधान मनसा मित्र ! क्षणं श्रूयता,
मम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशा: |
केचिद् वृष्टिभिराद्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद् वृथा,
त्वं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वच: ॥

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. कवि: मित्रम् इति शब्देन कम् सम्बोधयति ?
    चातकम्
  2. केचिद् अम्भोदा: किम् गर्जन्ति ?
    वृथा

(ख) कवि: श्रोतारं किं कारणाद् वर्जयति ?

कविः श्रोतारं वर्जयति यतः केचन मेघाः केवलं वृथा गर्जन्ति, वर्षन्ति न। अतः तेषां पुरतः दीनं वचः न वक्तव्यम्।

(ग) ‘बहवो मम्भोदा:’ अत्र विशेष्यपदं किम् ?

विशेष्यपदम् – मम्भोदाः।

(घ) “श्रूयताम्” इति क्रियापदस्य कर्तृपदं लिखत।

कर्तृपदम् – भवद्भिः (अथवा युष्माभिः)।

(ङ) “केचिद्” इति सर्वनामस्थाने संज्ञापद प्रयोग: करणीय: ।

‘केचिद्’ स्थाने ‘केचन मेघाः’ इति संज्ञापद प्रयोगः।

प्रश्न 7

अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं लिखत --

चाणक्य: -- भोः श्रेष्ठिन् ! चन्द्रगुप्तराज्यमिदं नन्दस्यैव राज्यम् | नन्दस्यैव अर्थसम्बन्ध: प्रीतिमुत्पादयति चन्द्रगुप्तस्य तु भवतामपरिक्लेश एव ।

चन्दनदास: -- ( सहर्षम् ) आर्य | अनुगृहीतोऽस्मि ।

चाणक्य: -- भोः श्रेष्ठिन् ! स च अपरिक्लेश: कथम् आविर्भवति ? ननु भवता प्रष्टव्याः समः |

चन्दनदास: -- आज्ञापयतु आर्य: |

चाणक्य: -- त्वम् अविरुद्धवृत्तिर्भव |

चन्दनदास: -- आर्य | कः पुनरधन्यो राज्ञो विरुद्ध इति आर्येणावगम्यते ?

चाणक्य: -- भवानेव प्रथमम् ।

चन्दनदास: -- ( कर्णौ पिधाय ) अहो पापम् । कीदृश: तृणानामग्निना सह विरोध: ?

नाट्यांशस्य प्रश्नाः पृष्ठे सन्ति।

प्रश्न 20

(क) एकपदेन उत्तरत —

  1. चाणक्यानुसारं चन्दनदासः राजानं प्रति कीदृशः भवितव्यः ?
  2. केन चन्दनदासो राज्ञो विरुद्ध इति अवगम्यते ?

उत्तरम् — (i) विश्वस्तः (ii) चन्दनदासस्य वचनैः

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत —

चन्दनदासेन चाणक्यः किं प्रष्टव्यः ?

चन्दनदासेन चाणक्यः प्रष्टव्यः – “भवान् किमर्थं राजानं त्यक्तुम् इच्छति ?”

(ग) “सविषादम्” इति पदस्य विलोमपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत |

उत्तरम् — “निर्विषादम्”

(घ) “उत्पादयति” इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?

उत्तरम् — “चाणक्यः”

(ड) “भवानेव तावत् प्रथमम्” अत्र 'भवान्' इति सर्वनामस्थाने संज्ञापद प्रयोगं कुरुत |

उत्तरम् — “राजा एव तावत् प्रथमम्”

प्रश्न 21

“विचित्रे अस्मिन् संसारे नास्ति किञ्चित् निरर्थकम्” – समभाव सूक्तिमाध्यमेन इत्यस्य भावबोधनं सरल संस्कृतभाषायां लिखत |

अस्य श्लोकस्य भावः – अस्मिन् विचित्रे संसारे किमपि वस्तु निरर्थकं नास्ति। प्रत्येकं वस्तु स्वस्य महत्त्वं धारयति। समभावेन सर्वं स्वीकर्तव्यम्।

प्रश्न 22

वयोबल शरीराणि देशकालाशनानि च ।
समीक्ष्य पुनः व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् ॥

उपर्युक्त श्लोकस्यान्वयमाश्रित्य रिक्तस्थानानि पूरयत —

  1. .................... देशकाल-अशनानि च
  2. .................... व्यायामं
  3. .................... अन्यथा
  4. .................... रोगमाप्नुयात्

उत्तरम् — (i) वयोबल शरीराणि (ii) समीक्ष्य पुनः (iii) व्यायामम् (iv) रोगमाप्नुयात्

प्रश्न 23

रेखांकित पदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —

  1. शृगालेन पुत्राः त्रयः व्याघ्राः आनीय दत्ताः ।
  2. समानशील व्यसनेषु सख्यं भवति ।
  3. राजहंसेन सरसः शोभा वर्धते ।

उत्तरम् — (i) केन पुत्राः त्रयः व्याघ्राः आनीय दत्ताः ? (ii) कस्मिन् सख्यं भवति ? (iii) केन सरसः शोभा वर्धते ?

प्रश्न 24

अधोलिखितानि वाक्यानि क्रमरहितानि | यथाक्रमं संयोजनं कृत्वा लिखत —

  1. स च विभव क्षयाद् देशान्तरं गन्तुमिच्छति ।
  2. आसीत् कश्मिंश्चित् अधिष्ठाने जीर्णघनो नाम वणिक्पुत्रः ।
  3. तां च कस्यचित् श्रेष्ठिनो गृहे निक्षेपभूतां कृत्वा देशान्तरं प्रस्थितः ।
  4. तस्य गृहे लोहघटिता पूर्व पुरुषोपार्जिता तुला आसीत् ।
  5. स आह – “भोः ! नास्ति सा, त्वदीया तुला मूषकैर्भक्षिता” इति ।
  6. ततः सुचिरं कालं देशान्तरं यथेच्छया भ्रान्त्वा पुनः स्वपुरमागत्य तं श्रेष्ठिनमुवाच – “भो श्रेष्ठिन् ! दीयतां मे सा निक्षेपतुला ।”

यथाक्रमं संयोजनम् —

  1. आसीत् कश्मिंश्चित् अधिष्ठाने जीर्णघनो नाम वणिक्पुत्रः ।
  2. तस्य गृहे लोहघटिता पूर्व पुरुषोपार्जिता तुला आसीत् ।
  3. स च विभव क्षयाद् देशान्तरं गन्तुमिच्छति ।
  4. तां च कस्यचित् श्रेष्ठिनो गृहे निक्षेपभूतां कृत्वा देशान्तरं प्रस्थितः ।
  5. ततः सुचिरं कालं देशान्तरं यथेच्छया भ्रान्त्वा पुनः स्वपुरमागत्य तं श्रेष्ठिनमुवाच – “भो श्रेष्ठिन् ! दीयतां मे सा निक्षेपतुला ।”
  6. स आह – “भोः ! नास्ति सा, त्वदीया तुला मूषकैर्भक्षिता” इति ।

प्रश्न 25

‘अ’ स्तम्भे पदानि दत्तानि । 'ख' स्तम्भे क्रमरहिताः तेषां समानार्थक शब्दाः दत्ताः | उचितं मेलनं कृत्वा लिखत —

‘अ’ स्तम्भः ‘ख’ स्तम्भः
(i) भोजनम् ग्रीष्मकाले
(ii) मुदितः असत्यम्
(iii) निदाघे अशनम्
(iv) अलीकम् इच्छानुसारम्
(v) यथेष्टम् विद्वान्
(vi) पण्डितः प्रसन्नः

उचितं मेलनम् —

  • (i) भोजनम् – अशनम्
  • (ii) मुदितः – प्रसन्नः
  • (iii) निदाघे – ग्रीष्मकाले
  • (iv) अलीकम् – असत्यम्
  • (v) यथेष्टम् – इच्छानुसारम्
  • (vi) पण्डितः – विद्वान्