RBSE Class 10th 2022 )-S-71-2022 Previous Year Papers
)-S-71-2022 from the 2022 exam year is part of the Class 10th previous year papers archive on RBSE Solution. Many learners start here after finishing the textbook to see how questions were actually framed on the Rajasthan Board of Secondary Education (RBSE) paper.
Treat this question paper as a mock under gentle timing first, then as a marking exercise the second time. The introduction on this page is written only for this subject-and-year pair, not copied from other pages.
Bookmark the link if you coach juniors — the layout stays stable for search engines and classroom sharing.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 10th |
| Exam year | 2022 |
| Subject | )-S-71-2022 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2022, and subject )-S-71-2022 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the )-S-71-2022 question paper from 2022 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 10th 2022 )-S-71-2022
Scroll through the Previous Year Papers pages for )-S-71-2022 (2022).
Rajasthan Board Class 10th )-S-71-2022 2022 solved Previous Year Question Papers
माध्यमिक परीक्षा, 2022
SECONDARY EXAMINATION, 2022
तृतीय भाषा - संस्कृतम्
समय : 2.45 (पादोनहोरात्रयम्) | अधिकतमांका : 80
परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशाः
- परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामाङ्कः अनिवार्यतः लेख्यः।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
- सर्वे प्रश्नानाम् उत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
- प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारम् एकत्रैव लेखितव्यम्।
Roll No. : _______________ | SLNo. : _______________
प्रश्नपत्र क्रमांक : S-7-Sanskritam (T.L.)
प्रश्न संख्या : 23 | मुद्रित पृष्ठ संख्या : 11
(यह पृष्ठ काटने के लिए है)
खण्ड - a
अधोलिखितप्रश्नानाम् उचितं विकल्पं चित्वा लिखत -
-
अनिशं कालायसचक्र कुत्र प्रचलति?
- अ) महासागरमध्ये
- ब) महानगरमध्ये
- स) महावनमध्ये
- द) ग्राममध्ये
सही उत्तर: अ) महासागरमध्ये
व्याख्या: 'कालायसचक्र' (लोहे का चक्र) महासागर में चलता है, यह एक रूपक है।
-
सर्वकार्येषु का बलवती भवति?
- अ) बुद्धिमती
- ब) बुद्धि
- स) शक्ति
- द) सुन्दरी
सही उत्तर: ब) बुद्धि
व्याख्या: सभी कार्यों में बुद्धि ही सबसे बलवती होती है।
-
'शुचिपर्यावरणम्' इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् संकलितः?
- अ) लसल्लतिकातः
- ब) ऋग्वेदसंहितातः
- स) चरकसंहितातः
- द) सामवेदसंहितातः
सही उत्तर: स) चरकसंहितातः
व्याख्या: 'शुचिपर्यावरणम्' पाठ चरकसंहिता से संकलित है।
-
बालभावात् शिवस्य वेत्रः कः भवति?
- अ) लखः
- ब) कुशः
- स) हिमकरः
- द) कृष्णनागः
सही उत्तर: ब) कुशः
व्याख्या: बालभाव में शिव का वेत्र (डंडा) कुश (एक प्रकार की घास) होता है।
-
दुर्वलः वृषभः कुत्र पपात?
- अ) बने
- ब) ग्रामे
- स) गहे
- द) नद्याम्
सही उत्तर: अ) बने
व्याख्या: दुर्बल बैल जंगल में गिर पड़ा।
-
कः स्वं पुच्छं धुनाति?
- अ) पिकस्य
- ब) काकस्य
- स) मयूरस्य
- द) शुकस्य
सही उत्तर: स) मयूरस्य
व्याख्या: मयूर (मोर) अपनी पूंछ हिलाता है।
-
वस्तुतः गृही कः आसीत्?
- अ) अतिथिः
- ब) गृही
- स) न्यायाधीशः
- द) आरक्षी
सही उत्तर: अ) अतिथिः
व्याख्या: वास्तव में गृही (गृहस्वामी) अतिथि (मेहमान) था।
प्रश्नाः
(ज) प्राणिनां लाभः केन जायते? “प्रकृतेः शोभा” पाठानुसारेण –
- अत्यधिकपरिश्रमेण
- अन्योन्यसहयोगेन
- अत्यधिकधनार्जनेन
- अन्यस्य धनापहरणेन
उत्तर: (ख) अन्योन्यसहयोगेन
स्पष्टीकरण: प्रकृतेः शोभा पाठानुसारेण प्राणिनां लाभः अन्योन्यसहयोगेन भवति।
(ix) नराणां शत्रुः कः?
- सर्पः
- लोभः
- सिंहः
- क्रोधः
उत्तर: (ख) लोभः
स्पष्टीकरण: नराणां शत्रुः लोभः इति मन्यते।
(x) कस्मिन् सुते मातुः अधिका कृपा भवति?
- सुन्दरसुते
- दुर्बले
- बलिसुते
- चौरे
उत्तर: (ख) दुर्बले
स्पष्टीकरण: मातुः अधिका कृपा दुर्बले सुते भवति।
(xi) व्यायामः कदा हितः भवति?
- सदा
- ग्रीष्मे
- शीते
- वर्षायाम्
उत्तर: (ग) शीते
स्पष्टीकरण: शीतकाले व्यायामः हितः भवति।
(xii) बुद्धिमती गहनकानने कम् अपश्यत्?
- सिंहम्
- वानरम्
- चौरम्
- केजलम्
उत्तर: (ग) चौरम्
स्पष्टीकरण: बुद्धिमती गहनकानने चौरम् अपश्यत्।
9.2) समुचितविभक्तिप्रयोगेण रिक्तस्थानं पूरयत –
(i) शिक्षकः ......... सह गीतं गायति। (छात्रशब्दः)
उत्तर: शिक्षकः छात्रेण सह गीतं गायति। (तृतीया विभक्तिः, एकवचनम्)
(ii) पिता ......... क्रुध्यति। (पुत्रशब्दः)
उत्तर: पिता पुत्राय क्रुध्यति। (चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम्)
कोष्ठके प्रदत्तशब्दस्य समुचित रूपं निर्माय रिक्तस्थानं पूरयत –
(i) ......... भक्तिः रोचते। (हरि)
उत्तर: हरौ भक्तिः रोचते। (सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्)
(ii) ......... छात्राः सन्ति। (गुरु)
उत्तर: गुरोः छात्राः सन्ति। (षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्)
कोष्ठके प्रदत्तप्रकृतिप्रत्ययाभ्यां पदं निर्माय रिक्तस्थानं पूरयत –
(i) छात्राः पाठं ......... (पठ् + अनीयर)
उत्तर: छात्राः पाठं पठनीयम्। (पठ् + अनीयर = पठनीय, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्)
(ii) शक्तिः सदा ......... भवति। (बल + वत्)
उत्तर: शक्तिः सदा बलवती भवति। (बल + वत् = बलवत्, स्त्रीलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्)
उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत - [1×10=10]
प्र.3) अ) अधोलिखितम् अपठितगद्यांशं पठित्वा एतदाधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत - [1×10=10]
स्त्रियः हि मातृशक्तेः प्रतीकभूताः भवन्ति। सुगृहिणी सा सम्भवति यदा सुशिक्षिता। स्त्रीणां कृते शिक्षायाः परमावश्यकता। गृहस्य सुशिक्षिता स्त्री सद्गृहिणी, गृहलक्ष्मीः वा भवति। सा सद्वंशं सन्नागरिकं च निर्मातुं प्रभवति। स्त्री समाजे धार्मिकसंस्काराणां सद्गुणादिकानां स्थापनां करोति। अतः समाजे राष्ट्रे वा स्त्रीणां समादरः मातृशक्तेश्च गौरवरक्षणं तदैव भवति यदा ताः सुशिक्षिताः स्युः। केनापि उक्तम् -
‘यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः’।
- उपर्युक्तगद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
उत्तरम्: स्त्रीशिक्षा / मातृशक्तेः गौरवम्
- मातृशक्तेः प्रतीकभूताः काः भवन्ति?
उत्तरम्: स्त्रियः मातृशक्तेः प्रतीकभूताः भवन्ति।
- स्त्रीणां कृते कस्याः परमावश्यकता वर्तते?
उत्तरम्: स्त्रीणां कृते शिक्षायाः परमावश्यकता वर्तते।
- देवताः कुत्र रमन्ते?
उत्तरम्: यत्र नार्यः पूज्यन्ते तत्र देवताः रमन्ते।
- “स्त्रीणां कृते शिक्षायाः आवश्यकता” अत्र ‘अस्ति’ क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
उत्तरम्: आवश्यकता।
- ‘सुशिक्षिता स्त्री’ इत्यनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?
उत्तरम्: सुशिक्षिता।
- ‘यदा ताः सुशिक्षिताः’ अत्र ‘ताः’ सर्वनामपदं कस्य संज्ञापदस्य स्थाने प्रयुक्तम्?
- देवताः इत्यस्य
- राष्ट्रः इत्यस्य
- स्त्रियः इत्यस्य
- समाजः इत्यस्य
स्पष्टीकरणम्: गद्यांशे ‘यदा ताः सुशिक्षिताः’ इति वाक्ये ‘ताः’ सर्वनामपदं ‘स्त्रियः’ इति संज्ञापदस्य स्थाने प्रयुक्तम्।
- ‘सुशिक्षिता’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तरम्: अशिक्षिता।
- ‘सद्वंशः’ इति पदस्य हिन्दी अर्थः कः?
उत्तरम्: सद्वंशः = सत्कुलम् / उत्तम वंश।
- ‘करोति’ इति पदे धातु-लकार-पुरुष-वचनं लिखत।
उत्तरम्: धातुः – कृ (करोति), लकारः – लट् (वर्तमानकालः), पुरुषः – प्रथमपुरुषः, वचनम् – एकवचनम्।
थ) (वैकल्पिकप्रश्नाः)
- कस्य मांस स्थिरीभवति?
उत्तरम्: (प्रसंगानुसारम्) – यथा ‘शतशकटीयान’ पाठे कस्यचित् पात्रस्य मांस स्थिरीभवति।
- शतशकटीयान किं मुञ्चति?
उत्तरम्: शतशकटीयान धूमम् / वाष्पम् मुञ्चति।
- ‘शिशुलालनम्’ पाठः कस्मात् ग्रन्थात् संकलितः?
उत्तरम्: ‘शिशुलालनम्’ पाठः ‘बालरामायणम्’ ग्रन्थात् संकलितः।
अथवा
“विचित्रः साक्षी” पाठानुसारेण न्यायाधीशस्य नाम किम्?
उत्तरम्: “विचित्रः साक्षी” पाठानुसारेण न्यायाधीशस्य नाम ‘श्रीमान् सत्यनारायण’ (अथवा पाठानुसारं यथोचितम्) आसीत्।
खण्ड 'वे'
लघुत्तरात्मकप्रश्नाः
प्र.4) अधोलिखितपदयोः सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत -
-
मनोहरः
सन्धिविच्छेदः – मनः + हरः
सन्धेः नाम – विसर्गसन्धिः (उत्वसन्धिः)
-
आर्तः
सन्धिविच्छेदः – आ + ऋतः
सन्धेः नाम – दीर्घसन्धिः
प्र.5) अधोलिखितयोः सन्धिं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत -
-
नमः + ते
सन्धिः – नमस्ते
सन्धेः नाम – विसर्गसन्धिः (सत्वसन्धिः)
-
ए + बन्दे
सन्धिः – ऐबन्दे
सन्धेः नाम – वृद्धिसन्धिः
प्र.6) अधोलिखितरेखाङ्कितपदयोः विग्रहं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत -
-
बालकः प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छति। (रेखाङ्कितपदम् – प्रतिदिनम्)
विग्रहः – प्रति दिनम्
समासस्य नाम – अव्ययीभावसमासः
-
सर्वस्वः राजा आसीत्। (रेखाङ्कितपदम् – सर्वस्वः)
विग्रहः – सर्वं स्वम् यस्य सः
समासस्य नाम – बहुव्रीहिसमासः
प्र.7) अधोलिखितरेखाङ्कितपदयोः समासं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत -
-
महान् पुरुषः सर्वदा श्रेष्ठं कार्यं करोति। (रेखाङ्कितपदम् – महान् पुरुषः)
समासः – महापुरुषः
समासस्य नाम – कर्मधारयसमासः
-
माता च पिता च पूजनीयौ। (रेखाङ्कितपदम् – माता च पिता च)
समासः – मातापितरौ
समासस्य नाम – द्वन्द्वसमासः
प्र.8) अधोलिखितपदयोः उपसर्गं शब्दं च पृथक् पृथक् कृत्वा लिखत -
-
निर्बलः
उपसर्गः – निर्
शब्दः – बलः
-
आगमनम्
उपसर्गः – आ
शब्दः – गमनम्
प्र.9) पञ्जूषायां प्रदत्तैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत -
-
अहम् इति ग्रामं गच्छामि। (इति, अपि, बहिः)
उत्तरम् – इति
-
सः गायकः उच्चैः गीतं गायति। (मा, उच्चैः, पुरा)
उत्तरम् – उच्चैः
प्रश्नपत्र पृष्ठ ६
प्र. १०) अधोलिखितौ संख्यावाचिशब्दौ संस्कृत में लिखत -
- ५० — पञ्चाशत्
- २५ — पञ्चविंशतिः
प्र. ११) रेखाड्रित्तपदभाधृत्य प्रएननिर्माणं कुरुत -
- उद्यमेव सम बन्धुः नास्ति ।
प्रश्नः — कः सम बन्धुः नास्ति ? - समीपे एका नदी चहति ।
प्रश्नः — समीपे का चहति ?
प्र. १२) अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं कुरुत -
सेवितव्यों महावृक्ष: फलच्छायासमन्वित: |
यदि दैवात् नास्ति छाया केन निवार्यते ॥
प्र. १३) अधोलिखितवाक्ययो: शुद्धि कुरुत -
- सः नेत्रात् काण: अस्ति |
शुद्धम् — सः नेत्रेण काणः अस्ति । - शजा भिक्षुकं चस्थाणि यच्छति |
शुद्धम् — सज्जा भिक्षुकाय वस्त्राणि यच्छति ।
प्र. १४) स्वपाठ्यपुस्तकात् श्लोकद्वयं लिखत यद् अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्यात् |
श्लोकः १ — विद्याधनं सर्वधनं प्रधानम् ।
श्लोकः २ — उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
प्र. १५) "बुद्धिवलवती ear" इति वाक्यस्य सारः हिन्दीभाषायां लिखत |
प्र. १६) अधोलिखितस्य पद्यांशस्य संस्कृतभाषायां भावार्थ लिखत -
अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषधम् |
अयोग्य: पुरुष: नास्ति, योजकस्तत्र दुर्लभ: ||
व्यायामं कुर्वतो नास्ति, विदग्धमपि भोजनम् |
विदग्धमविदग्ध वा, निर्दोषं परिषच्यते ||
खण्ड - a
प्र.7) अधोलिखितस्य गद्यांशस्य सप्रसंगं हिन्दीभाषायाम् अनुवादं कुरुत - [3]
गद्यांश: पदातिक्रमेण संचलन् साथ समयेष्प्यसौ दूरे आसीत् | 'निशान्धकारे प्रसृते पदयात्रा न शुभावहा', एवं विचार्य स ग्रामे रात्रिनिवासाय गृहस्थमुपागत: | कहुणापरो गृही आश्रय प्रायच्छत् |
हिन्दी अनुवाद: पैदल चलते हुए वह समय के साथ दूर जा पहुँचा। 'रात के अंधकार में पैदल यात्रा शुभ नहीं होती', ऐसा विचार कर वह गाँव में रात्रि निवास के लिए एक गृहस्थ के पास गया। किसी दूसरे गृहस्थ ने उसे आश्रय दिया।
अथवा
गद्यांश: "सीताराम! किमर्थं रोदिमि? अहं दीन: इति कृषक: मां बहुधा पीडयति। सः कृच्छेण भारमुद्वहति। इत्थमिव धुरं वाहयितुं अहं न शक्नोति। एतत् भवान् पश्यति न?" इति प्रत्यवोचत् |
हिन्दी अनुवाद: "सीताराम! मैं क्यों रोता हूँ? मैं दीन हूँ, इसलिए किसान मुझे बहुत पीड़ा देता है। वह कठिनाई से भार उठाता है। इस प्रकार जुआ खींचने में मैं समर्थ नहीं हूँ। क्या आप यह नहीं देखते?" इस प्रकार उसने उत्तर दिया।
प्र.8) अधोलिखितस्य श्लोकस्य हिन्दी भाषायाम् अनुवाद लिखत - [5]
श्लोक: गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणों, बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः। पिको रसं वेत्ति गुणं न वायसः, करी च सिंहस्य बलं न मूषकः॥
हिन्दी अनुवाद: गुणी व्यक्ति ही गुण को जानता है, निर्गुण नहीं जानता। बलवान ही बल को जानता है, निर्बल नहीं जानता। कोयल ही रस (मिठास) को जानती है, कौआ नहीं जानता। हाथी सिंह के बल को जानता है, चूहा नहीं जानता।
अथवा
श्लोक: ललितलतानां माला रमणीया। कुसुमावलिः समीरचालिता स्थान्मे वरणीया। नवमालिका मालती मिलिता रूचिरा संगमनम्॥
हिन्दी अनुवाद: सुंदर लताओं की माला मनोहर है। पवन से चलित पुष्पों की श्रेणी मेरे लिए वरणीय है। नवमालिका और मालती का मिलन रुचिकर संगम है।
प्र. 9) अधोलिखितस्य नाट्यांशस्य हिन्दीभाषायाम् अनुवादं लिखत
नाट्यांशः (संस्कृतम्):
रामः – सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतुकेन पृच्छामि – क्षत्रियकुलपितामहयोः सूर्यचन्द्रयोः भवतः वंशस्य कर्त्ता?
वसिष्ठः – भगवान् सहस्रदीधितिः।
रामः – कथमस्मत्समानाभिजनौ संवृत्तौ?
विदूषकः – किं प्रतिवचनम्?
वसिष्ठः – वाल्मीकिः सोदयी।
अथवा
अङ्गदः – ओरे वानर! तृष्णीं भव। कथं त्वं योग्यः वानराजपदाय? पश्यतु पश्यतु मम फलकम्। यत्र स्थापयता विधात्रा वानराः कृत्ताः, अतः वने मां वानराजरूपेणापि मन्यन्ताम्। अधुना भवन्तु विधातुः निर्णयम् अन्यथा न क्षमः।
विदूषकः – (सव्यङ्ग्यम्) अरे अहिभुक्! नृत्यातिरिक्ता का तव विशेषता यत् त्वां वानराजपदाय योग्यं मन्ये।
हिन्दी अनुवाद:
राम – सौन्दर्य को देखने से उत्पन्न कौतूहल से पूछता हूँ – क्षत्रियकुल के पितामह सूर्य और चन्द्रमा में से आपके वंश का कर्ता कौन है?
वसिष्ठ – भगवान् सहस्रकिरण (सूर्य) हैं।
राम – हम दोनों समान अभिजन वाले कैसे हुए?
विदूषक – इसका क्या उत्तर है?
वसिष्ठ – वाल्मीकि ही बताएँगे।
अथवा
अङ्गद – अरे वानर! चुप रह। तू वानरराज के पद के लिए कैसे योग्य है? देखो, देखो मेरा फलक (भाग्य)। जहाँ रखने वाले विधाता ने वानरों को काटा (बनाया), इसलिए वन में मुझे वानरराज के रूप में भी मानें। अब विधाता के निर्णय को मानें, अन्यथा मैं क्षमा नहीं करूँगा।
विदूषक – (व्यंग्य से) अरे सर्पभक्षी (मोर)! नृत्य के अतिरिक्त तेरी क्या विशेषता है कि मैं तुझे वानरराज के पद के लिए योग्य मानूँ?
अथवा
प्रश्न: अधोलिखितानां वाक्यानां क्रमिकं संयोजनं कुरुत –
- सिंहः परिश्रमेण जालम् अकृन्तत्।
- एकदा सिंहः जाले बद्धः।
- सिंहः जालात् मुक्तः भूत्वा मूषकं प्रशंसन् अगच्छत्।
- एकस्मिन् वने एकः सिंहः वसति स्म।
- सः सम्पूर्णं प्रयासम् अकरोत् किन्तु बन्धनात् न मुक्तः।
- सिंहस्य स्वरं श्रुत्वा एकः मूषकः तत्र आगच्छत्।
उत्तरम् (क्रमिक संयोजन):
- एकस्मिन् वने एकः सिंहः वसति स्म।
- एकदा सिंहः जाले बद्धः।
- सः सम्पूर्णं प्रयासम् अकरोत् किन्तु बन्धनात् न मुक्तः।
- सिंहस्य स्वरं श्रुत्वा एकः मूषकः तत्र आगच्छत्।
- सिंहः परिश्रमेण जालम् अकृन्तत्।
- सिंहः जालात् मुक्तः भूत्वा मूषकं प्रशंसन् अगच्छत्।
व्याख्या: प्रथम सिंहस्य वासः, ततः बन्धनम्, प्रयासः, मूषकस्य आगमनम्, जालकर्तनम्, अन्ते मुक्तिः इति क्रमः।
अथवा
प्रश्न: अधोलिखितेषु पञ्चशब्देषु केचन चत्वारः शब्दाः प्रयोगं कृत्वा संस्कृते वाक्यनिर्माणं कुरुत –
शब्दाः: प्रातःकाले, नदी, पथिकः, उद्यानम्
उत्तरम् (वाक्यनिर्माणम्):
- प्रातःकाले – प्रातःकाले छात्राः पाठं पठन्ति। (प्रातःकाल में छात्र पाठ पढ़ते हैं।)
- नदी – नदी जलं प्रवहति। (नदी जल बहाती है।)
- पथिकः – पथिकः मार्गे चलति। (पथिक मार्ग पर चलता है।)
- उद्यानम् – उद्याने पुष्पाणि सन्ति। (उद्यान में फूल हैं।)
खण्ड - द
प्रश्न 2(क)
भवती राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालय-चन्द्रपुरस्थ दशम्याः कक्षायाः छात्रा रेवती अस्ति। भवती रुग्णा, अतः स्वप्रधानाचार्याय दिनद्वयस्य रुग्णतावकाशार्थ प्रार्थनापत्रं लिखतु।
प्रार्थनापत्रम्
सेवायाम्,
प्रधानाचार्यः,
राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालयः,
चन्द्रपुरम्।
विषयः – रुग्णतावकाशार्थ प्रार्थनापत्रम्।
महोदय,
सविनयं निवेदनमस्ति यत् अहं भवतः विद्यालयस्य दशम्याः कक्षायाः छात्रा रेवती अस्मि। अहम् अतीव रुग्णा अस्मि, अतः विद्यालयम् आगन्तुम् असमर्था अस्मि। कृपया मम दिनद्वयस्य (दिनांक: …… तः …… पर्यन्तम्) रुग्णतावकाशं स्वीकुर्वन्तु।
भवदीया,
रेवती
दशमी कक्षा
अथवा
भवान् अत्र। स्वकीयं मित्रं देवेन्द्रं प्रति ग्रीष्मावकाशे भ्रमणविषये अधोलिखितपत्रं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखत –
पत्रम्
ज्वालापुरतः
दिनांक : 24.04.2022
प्रियमित्र देवेन्द्र !
नमस्ते।
अत्र कुशलतां, भवतः पत्रम् अप्राप्नोत्। अहं मातृपितृभ्यां सह अस्मिन् ग्रीष्मावकाशसमये भ्रमणार्थं हिमाचलप्रदेशं गमिष्यामि। भवान् अपि अस्माभिः सह तत्र चलतु इति मम प्रबलेच्छा अस्ति। वयं सर्वे मिलित्वा श्रमछृष्टिभ्यां करिष्यामः। मदीयः प्रस्तावः भवते रोचते चेत्, ज्ञापयतु।
प्ररिवारे पूज्येभ्यः सर्वेभ्यो जनेभ्यः मम सादरप्रणामः निवेदनीयः। पत्रस्योत्तरं शीघ्रमेव प्रेषणीयम्।
भवदीयः,
अत्र
Page 9 of 11
प्रश्न 4
उपयुक्तपदानि चित्वा मातृपुत्रयोः मध्ये वार्तालापं पूरयत –
पदानि: स्व, सायंकाले, किमर्थम्, मातुलः, विद्यालयस्थः, विद्यालयात्
माता – व्योमकेश ! किमर्थम् किं करोषि?
व्योमकेशः – अहं मम विद्यालयस्थः गृहकार्यं करोमि।
माता – पुत्र गृहकार्यानन्तरम् सायंकाले गत्वा ततः दुग्धं शाकफलानि च आनय।
व्योमकेशः – अहं स्व पुस्तकं क्रेतुम् आपणं गमिष्यामि तदा दुग्धं शाकफलानि च आनेष्यामि।
माता – सायंकाले न, विद्यालयात् गत्वा आनय।
व्योमकेशः – शीघ्रम् किमर्थम्?
माता – अद्य तव मातुलः आगमिष्यति, अतः भोजनसमयात् पूर्वमेव पक्ष्यामि।
व्योमकेशः – मातुलः आगमिष्यति चेत् अहम् इदानीम् एव गत्वा सायंकाले क्रीत्वा आगच्छामि।
समाधानम्: उपर्युक्तपदानि क्रमशः रिक्तस्थानेषु पूरितानि। वार्तालापः माता-पुत्रयोः मध्ये गृहकार्य, क्रयणं, मातुलागमनं च विषये अस्ति।
अथवा
चित्रं दृष्ट्वा सञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया संस्कृतेन अष्टवाक्यानि निर्माय लिखत –
सञ्जूषा: नलः, जलम्, जयः, हरिणाः, पिबन्ति, तडागः, कमलानि, सुगन्धः, खादति।
- नलः तडागे जलं पिबति।
- जयः हरिणान् पश्यति।
- हरिणाः तडागे जलं पिबन्ति।
- तडागे कमलानि सन्ति।
- कमलानां सुगन्धः अस्ति।
- नलः फलं खादति।
- जयः पुष्पं खादति।
- हरिणाः तृणं खादन्ति।
समाधानम्: चित्रस्य आधारेण सञ्जूषाशब्दान् उपयुज्य अष्टवाक्यानि रचितानि। वाक्येषु नलः, जयः, हरिणाः, तडागः, कमलानि इत्यादीनां शब्दानां प्रयोगः कृतः।
प्रश्न 3.23
अधोलिखितेषु वाक्यानां संस्कृत भाषया अनुवादं कुरुत - (केवलं चतुर्णाम्) [4×1=4]
-
बालक वेदमन्त्र पढ़ता है।
उत्तर: बालः वेदमन्त्रं पठति।
-
छात्रा कलम से पत्र लिखती है।
उत्तर: छात्रा लेखन्या पत्रं लिखति।
-
मोहन राम के साथ जाता है।
उत्तर: मोहनः रामेण सह गच्छति।
-
विद्यालय के चारों ओर खेत हैं।
उत्तर: विद्यालयस्य चतुर्दिक्षु क्षेत्राणि सन्ति।
-
रमेश सिंह से डरता है।
उत्तर: रमेशः सिंहात् बिभेति।
-
कवियों में कालिदास श्रेष्ठ है।
उत्तर: कविषु कालिदासः श्रेष्ठः अस्ति।