RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers

Class 10th students hunting authentic previous year papers for Sanskritam-S-71-2023 (2023) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.

Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.

Paper details

Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.

Board RBSE
Class Class 10th
Exam year 2023
Subject Sanskritam-S-71-2023
Resource type Previous Year Papers
Category RBSE Previous Year Question Papers
Website RBSE Solution

The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2023, and subject Sanskritam-S-71-2023 before studying.

RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.

Turning 2023 papers into insight

One Sanskritam-S-71-2023 paper reveals style; several from the same year reveal pattern. After this page, open sibling subjects listed below to see whether marks cluster in certain units.

Keep rough work dated in your notebook. Examiners in Class 10th expect clear numbering even in practice sessions.

RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023

Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskritam-S-71-2023 (2023).

RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 0
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 1
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 2
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 3
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 4
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 5
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 6
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 7
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 8
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 9
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2023 Sanskritam-S-71-2023 Previous Year Papers 10
https://rbsesolution.com

Rajasthan Board Class 10th Sanskritam-S-71-2023 2023 solved Previous Year Question Papers

माध्यमिक परीक्षा, 2023
SECONDARY EXAMINATION, 2023

तृतीय भाषा - संस्कृतम्‌

समय: 3.45 (सपादहोरात्रयम्‌)    पूर्णांक: 80

No. of Questions: 23    No. of Printed Pages: 1


परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशाः

  1. परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथमं स्वप्रश्नपत्रोपरि नामाङ्कः अनिवार्यतः लेख्यः।
  2. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
  3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव लेखनीयम्।
  4. प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारम् एकत्रैव लेखितव्यम्।

खण्ड 'अ'

वस्तुनिष्ठप्रश्नाः

  1. अधोलिखित वाक्ययोः रेखाङ्कित पदयोः प्रसंगानुकूलम् उचितार्थ चित्वा लिखत -

    1. प्रातरावां सोदयों |

      • अ) सहोदरी
      • ब) सहोदरः
      • स) सहोदरम्
      • द) सहोदरौ

      सहोदरौ

      स्पष्टीकरण: 'सोदयों' शब्द का अर्थ 'सहोदरौ' (दो भाई/बहन) है।

    2. आर्य! अलीकम् एतत् ।

      • अ) स्वगतम्
      • ब) समीपम्
      • स) असत्यम्
      • द) सत्यम्

      असत्यम्

      स्पष्टीकरण: 'अलीकम्' का अर्थ 'असत्यम्' (झूठ) होता है।

  2. निम्नलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -

    1. "प्र + मुञ्चति" इति पदस्य सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत -

      • अ) प्र + मुञ्चति (अनुस्वारः)
      • ब) प्र + मुञ्चति (अनुस्वारः)
      • स) प्र + मुञ्चति (अनुस्वारः)
      • द) प्र + मुञ्चति (विसर्गः)

      प्र + मुञ्चति (अनुस्वारः)

      स्पष्टीकरण: 'प्र' उपसर्ग और 'मुञ्चति' धातु के मेल से 'प्रमुञ्चति' बनता है, यह अनुस्वार सन्धि है।

    2. "अन्तर्जगति" इत्यस्य सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत -

      • अ) अन्तः + जगति (रुत्वम्)
      • ब) अन्तः + जगति (विसर्गः)
      • स) अन्त + जगति (लोपः)
      • द) अन्त + जगति (विसर्गः)

      अन्तः + जगति (रुत्वम्)

      स्पष्टीकरण: 'अन्तः' में विसर्ग के बाद 'ज' आने पर रुत्व सन्धि होती है, जिससे 'अन्तर्जगति' बनता है।

    3. "सत् + चित्" इत्यस्य सन्धिं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत -

      • अ) सदचित् (जश्त्वम्)
      • ब) सच्चित् (इचुत्वम्)
      • स) सम्बचित् (अनुस्वारः)
      • द) सज्चित् (श्चुत्वम्)

      सच्चित् (इचुत्वम्)

      स्पष्टीकरण: 'सत्' के 'त्' का 'च्' में परिवर्तन होकर 'सच्चित्' बनता है, यह इचुत्व सन्धि है।

    4. "हरिः + त्राता" इत्यस्य सन्धिं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत -

      • अ) हिरष्वाता (उत्वम्)
      • ब) हरित्राता (रुत्वम्)
      • स) हरिस्त्राता (विसर्गः)
      • द) हरित्राता (लोपः)

      हरिस्त्राता (विसर्गः)

      स्पष्टीकरण: 'हरिः' के विसर्ग का 'स्' में परिवर्तन होकर 'हरिस्त्राता' बनता है, यह विसर्ग सन्धि है।

प्र.3

निम्नलिखित पदों में उपसर्ग और शब्द को पृथक् करके लिखिए -

  1. 'नावसीदति' इत्यस्य उपसर्ग शब्द च पृथक्‌कृत्वा लिखत -

    • अ) नावसीद + ति
    • आ) न + अव + सीदति
    • इ) नावसी + दति
    • ई) नाव + सीदति

    उत्तर: आ) न + अव + सीदति

    स्पष्टीकरण: 'नावसीदति' में 'न' उपसर्ग और 'अव' उपसर्ग है, तथा 'सीदति' मूल धातु है।

  2. 'निरर्थकम्' इत्यस्य उपसर्ग शब्द च पृथक्‌कृत्वा लिखत -

    • अ) नि + अर्थकम्
    • आ) नि: + अर्थकम्
    • इ) निर् + अर्थकम्
    • ई) न + अर्थकम्

    उत्तर: आ) नि: + अर्थकम्

    स्पष्टीकरण: 'निरर्थकम्' में 'नि:' उपसर्ग है, जो 'निर्' में बदल जाता है, और 'अर्थकम्' मूल शब्द है।

प्र.4

अधोलिखितम् अपठितगद्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानां यथानिर्देशम् उत्तराणि लिखत -

मानव जीवनस्य साफल्यं त्यागेनैव भवितुमर्हति, न तु भोगेन । पाश्चात्या संस्कृतिः सर्वथा उपभोगसंस्कृतिः सर्वान् भोगमेव शिक्षयति । भारतीया संस्कृतिस्तु सर्वथा आध्यात्मिकी, भोगं त्यागं च योगमेव शिक्षयति । पाश्चात्या सभ्यता खलु परेषां भागं हर्तुमपि संकोचं न अनुभवति । भारतीयसभ्यता पुनः परेषाम् उपकाराय निजस्वार्थान् त्यक्तुं प्रेरयति । त्यागो हि सर्वेषां महामन्त्रः अस्ति विश्वकल्याणं भवितुमर्हति । भारतीया हि संस्कृतिः विश्वकल्याणाय, परेषां कार्यसिद्धये स्वकीयस्वार्थत्यागः करणीय इति उपदिशति । एषा त्यागभावना गीतायामपि प्रकटिता । वैदिक महर्षिभिस्तु बहुकालं पूर्वमेव त्यागस्य महिमा उद्घोषितः "तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम्" ।

के) निर्देशानुसारं प्रदत्तविकल्पेभ्यः समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत -

  1. 'करणीय:' इत्यस्य क्रियापदस्य गद्यांशे कर्तृपदमस्ति -

    • अ) कार्यसिद्धये
    • आ) स्वार्थत्यागः
    • इ) परेषाम्
    • ई) कल्याणम्

    उत्तर: आ) स्वार्थत्यागः

    स्पष्टीकरण: 'करणीयः' क्रियापद का कर्ता 'स्वार्थत्यागः' है, क्योंकि त्याग करने का कार्य स्वार्थत्याग द्वारा होता है।

  2. 'आध्यात्मिकी' इति विशेषणपदस्य गद्यांशात् विशेष्यपदं चित्वा लिखत -

    • अ) संस्कृतिः
    • आ) गीता
    • इ) सर्वथा
    • ई) भोगः

    उत्तर: अ) संस्कृतिः

    स्पष्टीकरण: 'आध्यात्मिकी' विशेषण 'संस्कृतिः' का विशेषण है, जो भारतीय संस्कृति को दर्शाता है।

  3. 'सर्वेषाम्' इति सर्वनामपदस्य स्थाने संज्ञापदं लिखत -

    • अ) जीवनस्य
    • आ) त्यागस्य
    • इ) भारतीय सभ्यतायाः
    • ई) भावना

    उत्तर: इ) भारतीय सभ्यतायाः

    स्पष्टीकरण: 'सर्वेषाम्' सर्वनाम के स्थान पर 'भारतीय सभ्यतायाः' संज्ञा पद प्रयुक्त होता है, जो सभी के लिए कल्याण का संदेश देती है।

  4. 'असाफल्यम्' इति विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत -

    • अ) संस्कृतिः
    • आ) कल्याणम्
    • इ) सफलम्
    • ई) साफल्यम्

    उत्तर: ई) साफल्यम्

    स्पष्टीकरण: 'असाफल्यम्' का विलोम 'साफल्यम्' है, जो सफलता या सार्थकता को दर्शाता है।

ख) एकपदेन उत्तरत –

  1. गीतावां का भावना प्रकटिता?
    उत्तर: श्रेयः
  2. भारतीया संस्कृति: किं मनुते?
    उत्तर: सर्वधर्मसमभावम्

ग) पूर्णवाक्येन उत्तरत –

  1. भारतीय सभ्यता किं प्रेरयति?
    भारतीय सभ्यता मानवतां प्रेरयति।
  2. भारतीय संस्कृति: किं शिक्षयति?
    भारतीय संस्कृति: सत्यम्, अहिंसाम्, सहिष्णुतां च शिक्षयति।

घ) अस्य गद्यांशस्य समुचित शीर्षकं लिखत –

शीर्षकम्: भारतीय संस्कृति: सर्वधर्मसमभावः

डछ) उपर्युक्त गद्यांशस्य संक्षिप्तीकरणं कुरुत –

भारतीय संस्कृति: सर्वधर्मसमभावं मनुते। इयं मानवतां प्रेरयति, सत्यम्, अहिंसाम्, सहिष्णुतां च शिक्षयति। गीतावां श्रेयः भावना प्रकटिता।

प्र.5) अधोलिखितरेखांकितपदेषु समस्तपदानां विग्रहम्‌ अथवा विग्रहपदानां समस्तं कृत्वा समासनामापि लिखत –

  1. सेवितव्यो महावृक्षः
    विग्रहः: सेवितुम् अर्हः महावृक्षः (सेवितव्यः) – केनचित् सेवितुं योग्यः।
    समासनाम: कर्मधारय समासः
  2. को भेदः पिकस्य च काकस्य
    विग्रहः: पिकस्य च काकस्य च भेदः – पिककाकयोः भेदः।
    समासनाम: द्वन्द्व समासः
  3. विमूढधीः पुरुषः अपक्वं भुङ्क्ते
    विग्रहः: विमूढा धीः यस्य सः पुरुषः – विमूढधीः।
    समासनाम: बहुव्रीहि समासः

प्र.6) अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदानां विभक्तिं कारणं च लिखत –

  1. जलं विना जीवनं न सम्भवति।
    रेखांकितपदम्: जलम् (प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्)
    कारणम्: कर्तृकारकम् – जलं विना जीवनं न सम्भवति इति वाक्ये 'जलम्' कर्ता अस्ति।
  2. मृगाः सरसं मुनिम् अनुसरन्ति।
    रेखांकितपदम्: मुनिम् (द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्)
    कारणम्: कर्मकारकम् – मृगाः मुनिम् अनुसरन्ति इति वाक्ये 'मुनिम्' कर्म अस्ति।
  3. वनस्य समीपे नदी वहति।
    रेखांकितपदम्: वनस्य (षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्)
    कारणम्: सम्बन्धकारकम् – वनस्य समीपे इति सम्बन्धः।
  4. जनानां मध्ये मम सत्यप्रियता अस्ति।
    रेखांकितपदम्: जनानाम् (षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्)
    कारणम्: सम्बन्धकारकम् – जनानां मध्ये इति सम्बन्धः।

प्रश्न 9.7

प्रदत्त-प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां योगं विधाय वाक्य पूरयत तथा प्रकृतिप्रत्ययौ पृथक् कृत्वा लिखत -

  1. अहं ......... (√गम् + तुमुन्) इच्छामि।
  2. महाकविः ......... (√जन् + णिच् + लट्) जनयति।
  3. समत्वम् ......... (√इ + तव्यत्) इति तथ्यतः।

समाधानम्:

  1. अहं गन्तुम् इच्छामि। (प्रकृतिः: √गम्, प्रत्ययः: तुमुन्)
  2. महाकविः जनयति। (प्रकृतिः: √जन् + णिच्, प्रत्ययः: लट्-तिप्)
  3. समत्वम् गन्तव्यम् इति तथ्यतः। (प्रकृतिः: √इ, प्रत्ययः: तव्यत्)

प्रश्न 3.8

मज्जूषायां प्रदत्तैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत - (हि, अपि, सर्वत्र)

  1. वर्षाकाले ......... जलोपप्लवः भवति।
  2. ......... कुशलं महाराजस्य।
  3. बोधकः ......... दुर्लभः।

समाधानम्:

  1. वर्षाकाले सर्वत्र जलोपप्लवः भवति।
  2. अपि कुशलं महाराजस्य।
  3. बोधकः हि दुर्लभः।

प्रश्न 9.9

अधोलिखितेषु पदेषु यथानिर्देशं विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

  1. ......... यमलौ। (अस्मद् शब्दस्य प्रथमा-द्विवचनम्)
  2. ......... नमः। (गुरु शब्दस्य चतुर्थी-एकवचनम्)

समाधानम्:

  1. आवाम् यमलौ।
  2. गुरवे नमः।

प्रश्न 9.10

प्रदत्तेषु धातुषु निर्देशानुसारं रूपं विधाय रिक्तस्थानानि पूरयत -

  1. युवां कलह ......... (√कृ - लट्लकार - म.पु. द्विवचनम्)
  2. ता छात्राः ज्ञान ......... (√लभ् - लट्लकार - प्र.पु. बहुवचनम्)

समाधानम्:

  1. युवां कलह कुरुथः
  2. ता छात्राः ज्ञान लभन्ते

प्रश्न 9.11

अधोलिखितौ संख्यावाचिशब्दौ संस्कृते लिखत -

  1. 30
  2. 6445

समाधानम्:

  1. 30 - त्रिंशत्
  2. 6445 - षट्सहस्रचतुश्चत्वारिंशत्पञ्चाशत् (अथवा षट्सहस्रचतुश्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्)

खण्ड 'अ'

प्रश्न 1. अधोलिखितेषु सप्तसु चतुर्णां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत – (4×1=4)

  1. कः पिपासितः प्रियते?
    जलम्
  2. चाणक्यः मणिकारं श्रेष्ठिनं कुत्र द्रष्टुम् इच्छति?
    गृहे
  3. भूकम्पविभीषिकापाठानुसारं फाल्गुने विभक्तता का?
    पृथ्वी
  4. आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्?
    पापम्
  5. पादध्वनिना कः प्रबुद्धः?
    सर्पः
  6. न्यायाधीशस्य नाम किम्?
    धर्मः
  7. अगाधजलसञ्चारी कः गर्वं न याति?
    मत्स्यः

प्रश्न 2. अधोलिखितेषु सप्तसु चतुर्णां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृते पूर्णवाक्येन लिखत – (4×1=4)

  1. केषां माला रमणीया?
    उत्तरम्: विदुषां माला रमणीया।
  2. बुद्धिमती का पत्रम् ददर्श?
    उत्तरम्: बुद्धिमती सीता पत्रम् ददर्श।
  3. सुभाषितपाठानुसारं का वृथा वार्ता?
    उत्तरम्: अविवेकेन वृथा वार्ता।
  4. केन सम्बन्धेन वाल्मीकिः लवकुशयोः कः?
    उत्तरम्: वाल्मीकिः लवकुशयोः गुरुः।
  5. “जननी तुल्यवत्सला” पाठः कस्मात् ग्रन्थात् गृहीतः?
    उत्तरम्: “जननी तुल्यवत्सला” पाठः कादम्बरी ग्रन्थात् गृहीतः।
  6. वसन्तस्य गुणं कः वेत्ति?
    उत्तरम्: वसन्तस्य गुणं कोकिलः वेत्ति।
  7. परस्परविवादितः केषां हानिः जायते?
    उत्तरम्: परस्परविवादितः राज्ञां हानिः जायते।

प्रश्न 4: अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदं प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

  1. वनराजपदाय कः चीयते?

    समाधानम्: रेखांकितपदम् 'कः' इति प्रश्नवाचकपदम् अस्ति। अतः वाक्यं प्रश्नरूपेण एव अस्ति।

  2. सुराधिपः ताम् अपृच्छत्।

    समाधानम्: रेखांकितपदम् 'ताम्' इति। प्रश्ननिर्माणम्: सुराधिपः काम् अपृच्छत्?

प्रश्न: अन्वयं लिखत।

प्रजासुखे सुखं राज्ञः, प्रजानां च हिते हितम्।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः, प्रजानां तु प्रियं हितम्।।

अन्वयः: राज्ञः प्रजासुखे सुखम्, प्रजानां हिते च हितम्। राज्ञः आत्मप्रियं हितं न, प्रजानां तु प्रियं हितम्।

अर्थः: राजा को प्रजा के सुख में सुख और प्रजा के हित में हित होता है। राजा को अपना निजी प्रिय हित नहीं होता, बल्कि प्रजा का प्रिय ही उसका हित होता है।

प्रश्न: स्वपाठ्यपुस्तकात् श्लोकद्वयं लिखत यद् अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्थात्।

समाधानम्: (यहाँ पाठ्यपुस्तक के दो श्लोक उदाहरणस्वरूप दिए गए हैं जो इस प्रश्नपत्र में नहीं हैं।)

  1. श्लोकः १: विद्याधनं सर्वधनं प्रधानम्।
  2. श्लोकः २: सत्यमेव जयते नानृतम्।

प्रश्न: अधोलिखितस्य पद्यस्य संस्कृते भावार्थः लेखनीयः।

कज्जलमलिना यान्ती शतशकटीयानम्।
वाष्पयानमाला संधावति वितरन्ती ध्वानम्।।

भावार्थः: कज्जलेन मलिना (काली) शतशकटीयानम् (रेलगाड़ी) वाष्पयानमाला (धुआँ छोड़ती हुई) ध्वानं वितरन्ती (शब्द करती हुई) संधावति (दौड़ती है)। अर्थात् काली धुआँ छोड़ती हुई रेलगाड़ी शब्द करती हुई दौड़ती है।

अथवा

शरीरोपचयः कान्तिर्गात्राणां सुविभक्तता।
वाक्येषु सत्यता चैव शोभा नाम मृजा।।

भावार्थः: शरीर का पुष्ट होना, कान्ति (सौंदर्य), अंगों का सुडौल होना, वाणी में सत्यता – यह सब 'शोभा' नामक मृजा (स्वच्छता) के लक्षण हैं।

प्रश्न: "बुद्धिबलवती" इति पाठस्य सारांशः हिन्दीभाषायां लिखत।

सारांशः (हिन्दी में): 'बुद्धिबलवती' पाठ में बताया गया है कि बुद्धि ही सबसे बड़ा बल है। शारीरिक बल से अधिक बुद्धि का बल महत्वपूर्ण होता है। बुद्धि के द्वारा ही मनुष्य कठिन से कठिन कार्यों को सफलतापूर्वक कर सकता है। इस पाठ में बुद्धि की शक्ति और उसके महत्व का वर्णन किया गया है।

खण्ड - द

प्रश्न 10. अधोलिखित वाक्यानां क्रमपूर्वकं संयोजनं कुरुत।

  1. एकः बुभुक्षितः शृगालः भोजनार्थं वने इतस्ततः भ्रमति स्म।
  2. एकस्मिन् वृक्षे सः द्राक्षालताम् अपश्यत्।
  3. लतायां बहूनि पक्वानि द्राक्षाफलानि आसन्।
  4. तथापि द्राक्षाफलानि न प्राप्नोत्।
  5. खादितुं सः नैकवारं प्रयासम् अकरोत्।
  6. पतितानि द्राक्षाफलानि अम्लानि इति कथयित्वा कुपितः शृगालः ततः पलायितः।

समाधानम्: उपर्युक्तं क्रमः शृगालस्य द्राक्षाफलप्राप्त्यर्थं कृतं प्रयासं तथा अन्ते निराशा च दर्शयति।

अथवा

मज्जूषायां प्रदत्तेषु पञ्चशब्देषु केषांचित् त्रयाणां शब्दानां सहायतया वाक्यरचनां कुरुत।

मज्जूषा: पुरतः, सह, नमः, अस्माकम्, यदि - तर्हि

उदाहरणवाक्यानि:

  • पुरतः: विद्यालयस्य पुरतः एकः वृक्षः अस्ति।
  • सह: सः मित्रेण सह पठति।
  • नमः: गुरुभ्यः नमः।
  • अस्माकम्: अस्माकं देशः भारतम् अस्ति।
  • यदि - तर्हि: यदि वर्षा भवति तर्हि भूः आर्द्रा भवति।

प्रश्न 11. अधोलिखितेषु वाक्येषु केषांचन त्रयाणां वाक्यानां संस्कृतभाषया अनुवादं कुरुत।

  1. केशव धीरे धीरे लिखता है।
  2. रमेश ने आज नहीं पढ़ा।
  3. राजा राज्य की रक्षा करता है।
  4. हम दोनों पाठशाला जाते हैं।
  5. तुम सब ईश्वर को प्रणाम करते हो।
  6. वे सब संस्कृत बोलते हैं।

अनुवादाः (त्रयाणाम्):

  • (i) केशव धीरे धीरे लिखता है। → केशवः शनैः शनैः लिखति।
  • (ii) रमेश ने आज नहीं पढ़ा। → रमेशः अद्य न अपठत्।
  • (iii) राजा राज्य की रक्षा करता है। → राजा राज्यं रक्षति।
  • (iv) हम दोनों पाठशाला जाते हैं। → आवां विद्यालयं गच्छावः।
  • (v) तुम सब ईश्वर को प्रणाम करते हो। → यूयं सर्वे ईश्वराय नमः कुरुथ।
  • (vi) वे सब संस्कृत बोलते हैं। → ते सर्वे संस्कृतं वदन्ति।

प्रश्न 9 (भाग 1)

प्रश्न: भवान् राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय गोविन्दनगरस्य कक्षायाः छात्रः सोमदत्तः अस्ति। भगिनीविवाहः अस्ति। अतः प्रधानाचार्याय दिनद्वयस्य अवकाशार्थ प्रार्थनापत्रं लिखतु।

अथवा

भवती लक्ष्मीः अस्ति। स्वकीयां सखीं प्रति संस्कृतदिवसविषये अधोलिखितं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखत –

मञ्जूषा: नमः, संस्कृतदिवसम्, रुचिः, भाषणम्, गीतम्, संस्कृतभाषा, अस्ति, कुशलम्

उत्तरम् (प्रार्थनापत्रम्):

सेवायाम्,
प्रधानाचार्यमहोदयः,
राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालयः,
गोविन्दनगरम्।

विषयः – दिनद्वयस्य अवकाशार्थ प्रार्थनापत्रम्।

महोदय,
सविनयं निवेदनमस्ति यत् अहं भवतः विद्यालयस्य कक्षायाः छात्रः सोमदत्तः। मम भगिनीविवाहः अस्ति। अतः अहं दिनाङ्कः ………. तः ………. पर्यन्तं दिनद्वयस्य अवकाशं प्राप्तुम् इच्छामि। कृपया मम प्रार्थनां स्वीकृत्य अनुग्रहं कुर्वन्तु।

भवदीयः,
सोमदत्तः
कक्षा – दशमी

उत्तरम् (पत्रपूर्तिः):

प्रिय सखी सीते !

सादरं (१) नमः। (२) कुशलम् सत्रास्तु। समग्रदेशे (३) संस्कृतदिवसम् परिपाल्यते। वयमपि तदा विद्यालये (४) संस्कृतदिवसम् पालयामः। अहमपि संस्कृतदिवसे संस्कृत (५) गीतम् गायामि। मम सखी संस्कृते (६) भाषणम् ददाति। एषा (७) संस्कृतभाषा सर्वभाषाजननी अस्ति। अतः (८) रुचिः संस्कृतं रोचते।

अस्तु नमोनमः।

भवदीया सखी
लक्ष्मीः

प्रश्न 10 (भाग 2)

प्रश्न: अधोलिखितस्य पठितगद्यांशस्य हिन्दी भाषायां सप्रसंगम् अनुवादं लिखत –

गद्यांशः
वनस्य दृश्यं समीपे एव एका नदी वहति। एकः सिंहः सुखेन विश्राम्यति, तदैव एकः वानरः आगत्य तस्य पुच्छं धुनाति। सिंहः तं प्रहर्तुमिच्छति परं वानरस्तु कूर्दित्वा वृक्षमारुढः। तदेव अन्यस्मात् वृक्षात् अपरः वानरः सिंहस्य कर्णमाकृष्य पुनः वृक्षोपरि आरोहति।

अथवा

भूमौ स्वपुत्रं दृष्ट्वा सर्वधेनूनाम् आद्यः सुरभेः नेत्राभ्यामश्रूणि आविरासन्। सुरभेरिमामवस्थां दृष्ट्वा सुराधिपः तामपृच्छत् – "अथि शुधे ! किमर्थं रोदिषि?" सा अवदत् – "पत्रस्य अन्तं दृष्ट्वा अहं रोदिमि।"

उत्तरम् (हिन्दी अनुवाद सप्रसंग):

प्रसंग: प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्यपुस्तक से लिया गया है। इसमें वन के दृश्य का वर्णन है तथा सिंह और वानरों की क्रीड़ा का चित्रण है।

अनुवाद: वन का दृश्य – समीप ही एक नदी बहती है। एक सिंह सुख से विश्राम कर रहा है, तभी एक वानर आकर उसकी पूँछ हिलाता है। सिंह उस पर प्रहार करना चाहता है, परंतु वानर कूदकर वृक्ष पर चढ़ जाता है। तभी दूसरे वृक्ष से दूसरा वानर सिंह के कान को खींचकर पुनः वृक्ष पर चढ़ जाता है।

उत्तरम् (हिन्दी अनुवाद सप्रसंग – वैकल्पिक):

प्रसंग: प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्यपुस्तक से लिया गया है। इसमें सुरभि गाय के पुत्र-वियोग का मार्मिक वर्णन है।

अनुवाद: भूमि पर अपने पुत्र को देखकर सभी गायों में प्रथम सुरभि के नेत्रों से अश्रु प्रकट हुए। सुरभि की इस दशा को देखकर इंद्र ने उससे पूछा – "अरे शुधे ! तू क्यों रोती है?" उसने कहा – "पत्र का अंत देखकर मैं रो रही हूँ।"

प्रश्न 72

अधोलिखितस्य पठितपद्यांशस्य हिन्दीभाषायां सप्रसंगम् अनुवादं लिखत -

यथा चिन्ते तथा मनः यदि |
तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः |
सपत्तो च फलं महतामेकरूपता |
उदये सविता रक्तश्चास्तमये तथा ॥

सप्रसंग अनुवाद:

यह पद्यांश 'समत्व' (समता) के गुण का वर्णन करता है। महात्मा पुरुषों का कथन है कि यदि मन चिन्ता के अनुसार न हो (अर्थात् चिन्ता से प्रभावित न हो) तो वही वास्तव में समत्व कहलाता है। महापुरुषों की एक ही रूपता (समान स्वभाव) होती है, जैसे सूर्य उदय और अस्त होने पर भी लाल (रक्त) ही रहता है। अर्थात् सुख-दुःख, लाभ-हानि आदि में मन समान रहता है, वही समत्व है।


प्रश्न 227

अधोलिखितस्य नाट्यांशस्य सप्रसंगं हिन्दीभाषया अनुवादं लिखत -

विदूषकः - अहं पुनः पृच्छामि | किं नामधेया युवयोरजननी |
लवः - द्वे नामनी |
विदूषकः - कथय |
लवः - तपोवनवासिनो वयं, भगवान् वाल्मीकिर्द्विधुरिति |
रामः - अपि च इतस्तावत् आगच्छ | मुहूर्तमात्रम् |

अथवा

चन्दनदासः - अत्यादरः खलु | अथ किम् | सर्वथा अखण्डिता मे वणिज्या |
चाणक्यः - भो श्रेष्ठिन् ! श्रूयते प्रकृतिभ्यः प्रतिप्रियमिच्छन्ति राजानः |
चन्दनदासः - आज्ञापयतु आर्यः किं कियत् च अन्यदाज्ञाप्स्यते इति |

सप्रसंग अनुवाद:

यह नाट्यांश दो भागों में है। पहले भाग में विदूषक लव से पूछता है कि तुम दोनों की माता का क्या नाम है? लव कहता है कि दो नाम हैं। विदूषक कहता है बताओ। लव कहता है कि हम तपोवन में रहने वाले हैं और भगवान वाल्मीकि हमारे पिता हैं (द्विधुर = दो पिता वाले, यहाँ आशय है कि वाल्मीकि ही हमारे पिता हैं)। राम कहते हैं कि इधर आओ, एक मुहूर्त के लिए।

दूसरे भाग में चन्दनदास कहते हैं कि यह तो अत्यधिक आदर है। फिर क्या? मेरी वणिज्या (व्यापार) सब प्रकार से अखण्डित है। चाणक्य कहते हैं कि हे श्रेष्ठिन्! सुना जाता है कि राजा प्रजा से प्रतिप्रिय (बदले में प्रिय) चाहते हैं। चन्दनदास कहते हैं कि आर्य आज्ञा दें कि क्या और कितना आज्ञापित किया जाएगा।


(पृष्ठ 10 का 11)

प्रश्न 11

मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया संस्कृतेन अष्टवाक्यानि निर्माय लिखत

[8 × ½ = 4]

मञ्जूषा: कमलानि, उदेति, सूर्यः, चित्रपतङ्गाः, कूजन्ति, बालाः, विकसन्ति, गोविन्दः

उत्तरम्

  1. सूर्यः उदेति।
  2. कमलानि विकसन्ति।
  3. चित्रपतङ्गाः कूजन्ति।
  4. बालाः क्रीडन्ति।
  5. गोविन्दः पठति।
  6. बालाः गायन्ति।
  7. कमलानि सरसि सन्ति।
  8. चित्रपतङ्गाः उड्डयन्ते।

प्रश्न 12

संवादपूर्तिः

अधोलिखितं संवादं मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दैः पूरयत -

मञ्जूषा: (i) सुप्रभातम्, (ii) कुशली, (iii) गोपालः, (iv) श्वः, (v) आगमिष्यामि, (vi) भवान्, (vii) समयः, (viii) आगच्छतु

उत्तरम्

गोविन्दः - हे मित्र गोपाल! सुप्रभातम्।

गोपालः - (i) सुप्रभातम्

गोविन्दः - भवान् (ii) कुशली अस्ति?

गोपालः - अहं (iii) गोपालः अस्मि।

गोविन्दः - (iv) श्वः भविष्यति। कृपया आगच्छतु।

गोपालः - अस्तु, अहं श्वः (v) आगमिष्यामि

गोविन्दः - (vi) भवान् पुस्तकम् आनयतु।

गोपालः - (vii) समयः सम्यक् नास्ति।

गोविन्दः - भवान् आगच्छतु।

गोपालः - अस्तु, (viii) आगच्छतु

— पृष्ठ 11 का 11 —