RBSE Class 10th 2024 Sanskritam-S-71-2024 Previous Year Papers
You opened the RBSE Class 10th 2024 Sanskritam-S-71-2024 Previous Year Papers page — a focused place to read the real previous year question paper for that subject and year. RBSE Solution keeps exam-year sets together so you can practise the same cycle your seniors faced.
Previous year papers reward patience: read instructions, note mark distribution, then attempt questions before peeking at solutions elsewhere on the site. This URL always loads the same free previous year papers content for Sanskritam-S-71-2024 (2024).
Use the details table to confirm class and year, then scroll to the paper images or PDF below. More subjects from 2024 are linked later on this page.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 10th |
| Exam year | 2024 |
| Subject | Sanskritam-S-71-2024 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2024, and subject Sanskritam-S-71-2024 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the Sanskritam-S-71-2024 question paper from 2024 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 10th 2024 Sanskritam-S-71-2024
Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskritam-S-71-2024 (2024).
Rajasthan Board Class 10th Sanskritam-S-71-2024 2024 solved Previous Year Question Papers
माध्यमिक परीक्षा, 2024
SECONDARY EXAMINATION, 2024
तृतीय भाषा - संस्कृतम्
समय : 3.5 (सपादहोगत्रयम्) | पूर्णाज्ञा : 80
परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशा :
- परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि अंकः अनिवार्यत: लेख्यः।
- प्रश्नाः अनिवार्याः।
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरं उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
- प्रत्येक प्रश्नभागस्थ उत्तर क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।
Page content could not be transcribed.
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः
-
(i) राजसिंह: नाम राजपुत्र: कस्मिन् ग्रामे आसीत् ?
- (अ) जवलाख्यग्रामे
- (ब) देउलाख्यग्रामे
- (स) दरे
- (द) नवलाख्यग्रामे
स्पष्टीकरण: पाठानुसारं राजसिंहः नाम राजपुत्रः नवलाख्यग्रामे आसीत्।
-
(ii) प्रजासुखे कस्य सुखम् ?
- (अ) देवस्य
- (ब) वानरस्य
- (स) राज्ञः
- (द) नरस्य
स्पष्टीकरण: राज्ञः सुखं प्रजासुखे एव भवति इति उक्तम्।
-
(iii) पिता पुत्राय किं यच्छति ?
- (अ) गृहधनम्
- (ब) वस्त्रधनम्
- (स) विद्याधनम्
- (द) वस्तुधनम्
स्पष्टीकरण: पिता पुत्राय विद्याधनं यच्छति, यत् सर्वश्रेष्ठं धनम्।
-
(iv) कस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति ?
- (अ) मानवस्य
- (ब) वायोः
- (स) आलस्यस्य
- (द) भूकम्पस्य
स्पष्टीकरण: भूकम्पस्य उपशमनस्य कोऽपि स्थिरोपायः नास्ति।
-
(v) बाष्पयानमाला किं संधावति ?
- (अ) धूमम्
- (ब) ध्वानम्
- (स) जलम्
- (द) वायुम्
स्पष्टीकरण: बाष्पयानमाला वायुम् संधावति।
-
(vi) सर्वकार्येषु सर्वदा का बलवती भवति ?
- (अ) रीतिः
- (ब) संस्कृतिः
- (स) बुद्धिः
- (द) नतिः
स्पष्टीकरण: बुद्धिः सर्वकार्येषु सर्वदा बलवती भवति।
-
(vii) “पशुपतिश्चलति” इत्यस्य पदस्य सन्धिविच्छेदः अस्ति -
- (अ) पशुपतिर् + चलति
- (ब) पशुपतिस् + चलति
- (स) पशुपतिश् + चलति
- (द) पशुपतिष् + चलति
स्पष्टीकरण: 'पशुपतिश्चलति' इत्यत्र 'पशुपतिश् + चलति' इति सन्धिविच्छेदः भवति। अत्र विसर्गस्य श् आदेशः जातः।
प्रश्न (viii) से (xv) तक
(viii) 'पण्डित: + जन:' इत्यस्य सन्धिपदमस्ति -
- (अ) पण्डितश्जनः
- (ब) पण्डिताजनः
- (स) पण्डितोजनः
- (द) पण्डितर्जनः
सही उत्तर: (स) पण्डितोजनः
स्पष्टीकरण: 'पण्डित: + जन:' में विसर्ग (:) के स्थान पर उत्व सन्धि होकर 'पण्डितोजन:' बनता है।
(ix) जश्त्वसन्धेः उदाहरणमस्ति -
- (अ) वाक् + मयम् = वाङ्मयम्
- (ब) सम्यगुक्तम्
- (स) जगत् + ईशः = जगदीशः
- (द) सच्चित्
सही उत्तर: (द) सच्चित्
स्पष्टीकरण: 'सत् + चित्' में त् का च् में परिवर्तन जश्त्व सन्धि का उदाहरण है।
(x) सत्वसन्धेः उदाहरणमस्ति -
- (अ) नमस्ते
- (ब) नमस्तस्मै
- (स) नमोनमः
- (द) मुनिरिति
सही उत्तर: (अ) नमस्ते
स्पष्टीकरण: 'नमः + ते' में विसर्ग का स् होकर 'नमस्ते' बनता है, यह सत्व सन्धि है।
(xi) "रामलक्ष्मणौ" इत्यस्य पदस्य समासविग्रहः अस्ति -
- (अ) राम च लक्ष्मण च
- (ब) रामस्य लक्ष्मणस्य च
- (स) रामश्च लक्ष्मणश्च
- (द) रामः लक्ष्मणः
सही उत्तर: (स) रामश्च लक्ष्मणश्च
स्पष्टीकरण: 'रामलक्ष्मणौ' द्वन्द्व समास है, जिसका विग्रह 'रामश्च लक्ष्मणश्च' होता है।
(xii) कर्मधारयसमासस्य उदाहरणमस्ति -
- (अ) पीताम्बरः
- (ब) नीलकमलम्
- (स) पंचपात्रम्
- (द) राजपुरुषः
सही उत्तर: (ब) नीलकमलम्
स्पष्टीकरण: 'नीलकमलम्' में नील (विशेषण) + कमल (विशेष्य) का कर्मधारय समास है।
(xiii) "नीलकण्ठः" इत्यत्र कः समासः ?
- (अ) अव्ययीभावः
- (ब) बहुब्रीहिः
- (स) तत्पुरुषः
- (द) कर्मधारयः
सही उत्तर: (ब) बहुब्रीहिः
स्पष्टीकरण: 'नीलकण्ठः' (नीलः कण्ठः यस्य सः) बहुब्रीहि समास है, जो शिव का वाचक है।
(xiv) "उत्थापयितुम्" इत्यत्र पदे कः उपसर्गः ?
- (अ) अव
- (ब) अप
- (स) उद्
- (द) अधि
सही उत्तर: (स) उद्
स्पष्टीकरण: 'उत्थापयितुम्' में 'उद्' उपसर्ग है, जो 'स्था' धातु से जुड़कर 'उत्था' बनाता है।
(xv) "दुर्बलम्" इत्यत्र उपसर्ग शब्द च पृथक् कृत्वा लिखत |
- (अ) दुः + बलम्
- (ब) दु + बलम्
- (स) दुस् + बलम्
- (द) दु + र्बलम्
सही उत्तर: (अ) दुः + बलम्
स्पष्टीकरण: 'दुर्बलम्' में उपसर्ग 'दुः' और मूल शब्द 'बलम्' है। विसर्ग के बाद 'ब' आने पर रूपान्तर होता है।
2. निर्देशानुसार रिक्तस्थानानि पूरयत -
-
(0) सा गीतं गायति। (कुमार + छीप) → कुमारी
स्पष्टीकरण: 'कुमार' शब्द में 'छीप' प्रत्यय जोड़ने पर 'कुमारी' शब्द बनता है।
-
(i) ___ संसारे पूज्यते। (गुण + FA) → गुणी
स्पष्टीकरण: 'गुण' शब्द में 'इनि' प्रत्यय जोड़ने पर 'गुणी' शब्द बनता है।
-
(ii) लोकहितं मम ___। (कृ + अनीयर) → करणीयम्
स्पष्टीकरण: 'कृ' धातु में 'अनीयर' प्रत्यय जोड़ने पर 'करणीयम्' शब्द बनता है।
-
(iii) ___ नाम किम्? (युष्मद् शब्दस्य षष्ठीविभक्ति — एकवचनम्) → तव
स्पष्टीकरण: युष्मद् शब्द का षष्ठी विभक्ति एकवचन रूप 'तव' होता है।
-
(iv) ___ स्वस्ति। (छात्र-शब्दस्य चतुर्थीविभक्ति — एकवचनम्) → छात्राय
स्पष्टीकरण: छात्र शब्द का चतुर्थी विभक्ति एकवचन रूप 'छात्राय' होता है।
-
(v) बालाः ___। (क्रीड् धातु - लट्लकारः) → क्रीडन्ति
स्पष्टीकरण: क्रीड् धातु का लट्लकार प्रथमपुरुष बहुवचन रूप 'क्रीडन्ति' होता है।
-
(vi) श्वः अहं कार्य ___। (कृ धातु - लुट्लकारः) → करिष्यामि
स्पष्टीकरण: कृ धातु का लुट्लकार उत्तमपुरुष एकवचन रूप 'करिष्यामि' होता है।
3. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत -
(अ) समाजे नियमानां पालनम् अनुशासनं भवति। जीवने अनुशासनस्य विशेषं महत्त्वं भवति। प्रत्येकस्मिन् पदे अनुशासनम् आवश्यकं भवति। अनुशासनं विना किमपि कार्यं सफलं न भवति। छात्रेभ्यः अनुशासनं व्यवस्थायै परमावश्यकमस्ति। अनुशासितः जनः सर्वेभ्यः प्रियः भवति। सामाजिकव्यवस्थायै अनुशासनमत्यन्तम् आवश्यकमस्ति। यस्मिन् समाजे अनुशासनं न भवति तत्र सदैव कलहः भवति। शिक्षकस्य अनुशासने छात्राः उन्नतिपथे गच्छन्ति। प्रकृतिरपि ईश्वरस्य अनुशासने तिष्ठति। यः नरः पूर्णतया अनुशासनं पालयति सः सदा सफलः भवति।
अतिलघूत्तरात्मक-प्रश्नाः -
(क) एकपदेन उत्तरत - (2 अंकाः)
-
(i) जीवने कस्य विशेषं महत्त्वमस्ति?
अनुशासनस्य
-
(ii) शिक्षकस्य अनुशासने के उन्नतिपथे गच्छन्ति?
छात्राः
-
(iii) कीदृशः जनः सर्वेभ्यः प्रियः भवति?
अनुशासितः
-
(iv) प्रकृतिरपि कस्य अनुशासने तिष्ठति?
ईश्वरस्य
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
-
(i) अनुशासनं किं भवति?
उत्तरम्: समाजे नियमानां पालनम् अनुशासनं भवति।
-
(ii) किमर्थम् अनुशासनमत्यन्तम् आवश्यकमस्ति?
उत्तरम्: सामाजिकव्यवस्थायै अनुशासनमत्यन्तम् आवश्यकमस्ति।
-
(iii) कः सदा सफलः भवति?
उत्तरम्: यः नरः पूर्णतया अनुशासनं पालयति सः सदा सफलः भवति।
(ग) गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत -
उत्तरम्: अनुशासनस्य महत्त्वम्
(घ) भाषिककार्यम् – 2 अंकाः
- “अनुशासनस्य महत्त्वं भवति” इत्यत्र कर्तृपदं लिखत।
- “अनुशासनम् आवश्यकं भवति” इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?
- “अप्रियः” इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
- तत्र सदैव कलहः भवति। अत्र क्रियापदं लिखत।
(ब) अधोलिखितौ संख्यावाचिशब्दौ संस्कृतेन लिखत – 2 अंकाः
- 18 – अष्टादश
- 222 – द्वाविंशत्यधिकद्विशतम् (अथवा द्वे शते द्वाविंशतिः)
खण्डः – ब
4. विद्यालयस्य निकषा देवालयः अस्ति। रेखांकितपदे विभक्तिं तत्कारणं च लिखत। (2 अंकाः)
5. रामः नमः। वाक्यं संशोधयत। (2 अंकाः)
6. सुराधिपः ताम् अपृच्छत्। रेखांकितपदे प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (2 अंकाः)
7. सर्वे प्रकृतिमातरं प्रणमन्ति। रेखांकितपदे प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (2 अंकाः)
8. अधोलिखितश्लोकस्य हिन्दीभाषायां सप्रसंगं भावार्थं लिखत। (2 अंकाः)
श्लोकः
“आपदि च विपत्तौ च महतामेकरूपता।
उदये सविता रक्तः रक्तश्चास्तमये तथा।।”
9. अधोलिखितश्लोकस्य मञ्जूषातः पदानि चित्वा पूरयत। (2 अंकाः)
श्लोकः
“प्रजासुखे सुखं राज्ञः, प्रजानां च हिते हितम्।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः, प्रजानां तु प्रियं हितम्।।”
मञ्जूषा: (i) सुखम्, (ii) हितेहितम्, (iii) आत्मप्रियम्, (iv) प्रजानाम्, (v) राज्ञः, (vi) प्रजानाम्, (vii) हितम्।
प्रजासुखे सुखं राज्ञः, प्रजानां च हिते हितम्।
न आत्मप्रियम् हितं राज्ञः, प्रजानाम् तु प्रियं हितम्।।
खण्डः – ब (प्रश्न संख्या 10–13)
प्रश्न 10.
स्वपाठ्यपुस्तकात् श्लोकद्वयं लिखत – अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्थातु। (2 अंक)
उत्तरम् – (छात्र स्वपाठ्यपुस्तकात् कोऽपि द्वौ श्लोकौ लिखेत्। यथा –)
- “विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्। पात्रत्वाद् धनमाप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम्॥”
- “उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥”
प्रश्न 11.
“जननी तुल्य वत्सला” इति पाठसारं हिन्दीभाषायां लिखत। (2 अंक)
उत्तरम् – ‘जननी तुल्य वत्सला’ पाठ का सार यह है कि गाय माता के समान स्नेहशील और वात्सल्यमयी होती है। गाय हमें दूध, दही, घी, गोबर (ईंधन एवं खाद) तथा गौमूत्र (औषधि) प्रदान करती है। वह सबका पालन-पोषण करती है और भारतीय संस्कृति में माता का स्थान रखती है। इसलिए गाय की रक्षा और सेवा करना हमारा कर्तव्य है।
प्रश्न 12.
पर्यायपदं मेलयत – (5 × 1 = 5 अंक)
| (क) | (ख) |
|---|---|
| (i) कानने शृगालः | समयः |
| (ii) जम्बुकः | चन्द्रः |
| (iii) चन्द्रः | चने |
| (iv) चने | शृगालः |
उत्तरम् – (i) कानने शृगालः – शृगालः, (ii) जम्बुकः – समयः, (iii) चन्द्रः – चन्द्रः, (iv) चने – चने। (यहाँ मिलान स्पष्ट नहीं है; छात्र पाठ्यपुस्तकानुसार मिलान करें।)
प्रश्न 13.
मज्जूषायाः उचितैः अव्ययपदैः वाक्यानि पूरयत – (1+1+1=3 अंक)
मज्जूषा – बहिः, शनैः, एकत्र
- अश्वः ______ धावति।
- पिपीलिका ______ चलति।
- ______ विद्यालयः अस्ति।
उत्तरम् –
- अश्वः शनैः धावति।
- पिपीलिका शनैः चलति। (या बहिः)
- एकत्र विद्यालयः अस्ति।
खण्डः – स (प्रश्न संख्या 14)
प्रश्न 14.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत –
यद्यपि दैवः भूकम्पो नाम, तस्योपशमनस्य न कोऽपि स्थिरोपायो दृश्यते। प्रकृतिसमक्षमद्यापि विज्ञानर्वितों मानवः वामनकल्प एव, तथापि भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति – बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्। निर्माय बृहन्मात्र नदीजलमपि एकस्मिन् स्थाने पुञ्जीकरणीयम् अन्यथा असन्तुलन वशाद् भूकम्पः सम्भवति। शान्तानि पञ्चतत्त्वानि क्षितिजलपावकसमीरगगनानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते। अशान्तानि खलु महाविनाशम् उपस्थापयन्ति।
(क) एकपदेन उत्तर लिखत – (1+1=2 अंक)
- किं नाम भूकम्पः?
- कीदृशः मानवः वामनकल्पः?
उत्तरम् –
- भूकम्पः दैवः नाम।
- मानवः विज्ञानर्वितः (अथवा वामनकल्पः) वामनकल्पः।
प्रश्न-पत्रम् (पृष्ठ ७)
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तर लिखत | (1×2=2)
-
प्रश्न (i): पञ्चतत्त्वानि कानि ?
उत्तरम्: पञ्चतत्त्वानि पृथिवी, जलम्, अग्निः, वायुः, आकाशः इति सन्ति।
-
प्रश्न (ii): भूकम्पविशेषज्ञाः किं कथयन्ति ?
उत्तरम्: भूकम्पविशेषज्ञाः कथयन्ति यत् भूकम्पाः प्राकृतिकाः घटनाः सन्ति।
(ग) यथानिर्देशम् उत्तर लिखत | (1×2=2)
-
प्रश्न (i): “अशान्तानि महाविनाशम् उपस्थापयन्ति” इत्यत्र कर्तृपदं लिखत।
उत्तरम्: कर्तृपदम् अस्ति – “अशान्तानि”।
-
प्रश्न (ii): “भूकम्पः सम्भवति” इत्यत्र क्रियापदं लिखत।
उत्तरम्: क्रियापदम् अस्ति – “सम्भवति”।
अथवा (वैकल्पिकः प्रश्नः)
वनस्य दृश्यं समीपे एव एका नदी वहति। एकः सिंहः सुखेन विश्राम्यति, तत्र एकः वानरः आगत्य तस्य पुच्छं धुनाति। क्रुद्धः सिंहः तं प्रहर्तुमिच्छति किन्तु वानरस्तु कूर्दित्वा वृक्षमारूढः। तत्र अन्यस्मात् वृक्षात् अपरः वानरः सिंहस्य कर्णमाकृष्य पुनः वृक्षोपरि आरोहति। एवमेव वानराः बारं-बारं सिंहं तुदन्ति। विविधाः पक्षिणः अपि सिंहस्य एतादृशीं दशां दृष्ट्वा हर्षमिश्रितं कलरवं कुर्वन्ति।
(क) एकपदेन उत्तर लिखत | (1×2=2)
-
प्रश्न (i): कः सुखेन विश्राम्यति ?
उत्तरम्: सिंहः।
-
प्रश्न (ii): वनस्य दृश्यं समीपे का वहति ?
उत्तरम्: नदी।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तर लिखत | (1×2=2)
-
प्रश्न (i): के सिंहं तुदन्ति ?
उत्तरम्: वानराः सिंहं तुदन्ति।
-
प्रश्न (ii): कः पुच्छं धुनाति ?
उत्तरम्: एकः वानरः सिंहस्य पुच्छं धुनाति।
(ग) यथानिर्देशम् उत्तर लिखत | (1×2=2)
-
प्रश्न (i): “हर्षमिश्रितं कलरवम्” इत्यत्र विशेषणपदं लिखत।
उत्तरम्: विशेषणपदम् अस्ति – “हर्षमिश्रितम्”।
-
प्रश्न (ii): “वानरः वृक्षोपरि आरोहति” इत्यत्र क्रियापदं लिखत।
उत्तरम्: क्रियापदम् अस्ति – “आरोहति”।
५. अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत |
भृशं दूषितं न हि निर्मलं जलम्।
कुत्सितवस्तुमिश्रितं भक्ष्यं समलं धरातलम्।
करणीयं बहिस्तर्जगति तु बहुशुद्धीकरणम्।
(क) एकपदेन उत्तर लिखत | (1×2=2)
-
प्रश्न (i): किं भृशं दूषितम् ?
उत्तरम्: जलम्।
-
प्रश्न (ii): समलं किम् ?
उत्तरम्: भक्ष्यम्।
प्रश्न 15 (ख) पूर्णवाक्येन उत्तर लिखत | (1×2=2)
- भक्ष्यं कीदृशं जातम्?
भक्ष्यं निर्मलं जातम्। - बहुशुद्धीकरणं कुत्र करणीयम्?
बहुशुद्धीकरणं जले करणीयम्।
प्रश्न 15 (ग) यथानिर्देशम् उत्तर लिखत | (1×2=2)
- “निर्मल जलम्” इत्यत्र विशेष्यपदं लिखत।
विशेष्यपदम् – जलम्। - “बहुशुद्धीकरणं करणीयम्” इत्यत्र क्रियापदं लिखत।
क्रियापदम् – करणीयम्।
अथवा
उदीरितोर्थः पशुनापि गृद्यते,
नागाश्च वहन्ति बोधिताः।
अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः,
परेज्जितज्ञानफला हि बुद्धयः॥
(क) एकपदेन उत्तर लिखत | (1×2=2)
- उदीरितोर्थः केन गृद्यते?
पशुना। - अनुक्तमपि कः ऊहति?
पण्डितः।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तर लिखत | (1×2=2)
- के के बोधिताः सन्ति?
नागाः बोधिताः सन्ति। - बुद्धयः कीदृशाः भवन्ति?
बुद्धयः परेज्जितज्ञानफलाः भवन्ति।
(ग) यथानिर्देशम् उत्तर लिखत | (1×2=2)
- “पण्डितः जनः” इत्यत्र विशेषणं किम्?
विशेषणम् – पण्डितः। - “बोधिताः वहन्ति” इत्यत्र क्रियापदं लिखत।
क्रियापदम् – वहन्ति।
प्रश्न 16. अधोलिखितं संवादं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत |
विदूषकः – इत इत आगच्छतु!
कुशलबौ – (रामम् उपसृत्य प्रणम्य च) अपि कुशलं महाराजस्य?
रामः – युष्मद्दर्शनात् कुशलमिव। किं वयमत्र कुशलप्रश्नस्य भाजनम् एवं, न पुनरतिथिजन-समुचितस्य कण्ठाश्लेषस्य? अहो हृदयग्राही स्पर्शः!
विदूषकः – राजासनं ग्रहीतुं, न युक्तमध्यासितुम्।
रामः – सव्यवधानं न चार्त्रिलोपाय।
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतम् (S-71) 2024
प्रथमः खण्डः
(क) एकपदेन उत्तरं लिखत | (1×2=2)
- कुशलबौ कस्य कुशल पृच्छतः ?
उत्तरम्: कुशलम् - “इत इत आयौं” इति क: कथयति ?
उत्तरम्: काकः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत | (1×2=2)
- वयमत्र कस्य भाजनम् ?
उत्तरम्: वयमत्र राजासनस्य भाजनम्। - राजासनम् किमर्थ न युक्तम् ?
उत्तरम्: राजासनम् अस्माकं योग्यतायाः अभावात् न युक्तम्।
(ग) यथानिर्देशम् उत्तरं लिखत | (1×2=2)
- “हृदयग्राही स्पर्शः” इत्यत्र विशेष्यपदं लिखत |
उत्तरम्: स्पर्शः - “अध्यास्यतां सिंहासनम्” इत्यत्र क्रियापदं किम् ?
उत्तरम्: अध्यास्यताम्
द्वितीयः खण्डः
अथवा (वैकल्पिकः प्रश्नः)
काकः – अरे ! अरे ! यदि तव सन्ततिं न पालयामि तर्हि कुत्र स्युः पिकाः ? अतः अहमेव करुणापरः पक्षिसम्राट् काकः।
गजः – समीपतः एवागच्छन् अरे ! अरे ! सर्वं सम्भाषणं शृण्वन्नेव अहम् अत्र आगच्छम्। अहं विशालकायः, बलशाली, पराक्रमी च। सिंहः वा अथवा अन्यः कोऽपि, वन्यपशून् तु जन्तुम् अहं स्वशुण्डेन पोथयित्वा मारयिष्यामि। किमन्यः कोऽप्यस्ति एतादृशः पराक्रमी ? अतः अहमेव योग्यः वनराजपदाय।
वानरः – अरे ! अरे ! एवं वा (शीघ्रमेव गजस्यापि पुच्छं विधूय वृक्षोपरि आरोहति)
(क) एकपदेन उत्तरं लिखत | (1×2=2)
- परभृतः के ?
उत्तरम्: पिकाः - कः विशालकायः ?
उत्तरम्: गजः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत | (1×2=2)
- गजः जन्तुं कथं मारयिष्यति ?
उत्तरम्: गजः जन्तुं स्वशुण्डेन पोथयित्वा मारयिष्यति। - वानरः कस्य पुच्छं विधूय वृक्षोपरि आरोहति ?
उत्तरम्: वानरः गजस्य पुच्छं विधूय वृक्षोपरि आरोहति।
(ग) यथानिर्देशम् उत्तरं लिखत | (1×2=2)
- “करुणापरः काकः” इत्यत्र विशेष्यपदं लिखत |
उत्तरम्: काकः - “अहं सन्ततिं पालयामि” इत्यत्र क्रियापदं लिखत |
उत्तरम्: पालयामि
खण्डः - द
7. अधोलिखितानि वाक्यानि क्रमरहितानि सन्ति | यथाक्रमं संयोजन कृत्वा लिखत |
उचितः क्रमः:
- एकस्मिन् वने एकः सिंहः वसति स्म ।
- एकदा सः जाले बद्धः ।
- सः सम्पूर्ण प्रयासम् अकरोत् परं बन्धनात् न मुक्तः ।
- तस्य शब्दं श्रुत्वा एकः मूषकः तत्र आगच्छत् ।
- मूषकः परिश्रमेण जालम् अकृन्तत् ।
- सिंहः जालात् मुक्तः भूत्वा मूषकं प्रशंसन् गतवान् ।
अथवा
मज्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया “संस्कृतभाषायाः महत्त्वम्” इति विषये षट्-संस्कृतवाक्येषु एकम् अनुच्छेद लिखत |
मज्जूषा: संस्कृतभाषा, संस्कृति, सज्जनस्य, भाषाजननी, वेदाः, वैज्ञानिकी
अनुच्छेदः:
संस्कृतभाषा अस्माकं भारतीयसंस्कृतेः मूलम् अस्ति । इयं भाषा भाषाजननी इति कथ्यते । अस्मिन् भाषायाम् एव वेदाः रचिताः सन्ति । संस्कृतभाषा वैज्ञानिकी अपि अस्ति । अतः एषा भाषा सज्जनस्य जीवने महत्त्वपूर्णा वर्तते । संस्कृतभाषायाः संरक्षणम् अस्माकं कर्तव्यम् अस्ति ।
8. भवान् राजकीय-आदर्श-उच्च माध्यमिक-विद्यालयस्य छात्रः च अस्ति | भवतः गृहे भगिनी-विवाहः अस्ति | अतः स्वकीयं प्रधानाचार्य प्रति अवकाशार्थ प्रार्थनापत्रं लिखतु |
प्रार्थनापत्रम्
सेवायाम्,
प्रधानाचार्य महोदयः,
राजकीय-आदर्श-उच्च माध्यमिक-विद्यालयः,
[स्थानम्]
विषयः – अवकाशार्थ प्रार्थनापत्रम् ।
महोदय,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् अहम् भवतः विद्यालयस्य कक्षा-दशमः छात्रः अस्मि । मम गृहे मम भगिन्याः विवाहः दिनाङ्के [दिनाङ्कः] भविष्यति । अतः अहं दिनाङ्कात् [आरम्भदिनाङ्कः] तः दिनाङ्कपर्यन्तम् [समाप्तिदिनाङ्कः] विद्यालयम् आगन्तुम् असमर्थः अस्मि ।
अतः भवन्तं प्रार्थये यत् मम अवकाशं स्वीकृत्य अनुग्रहं कुर्वन्तु । भवतः अत्यनुग्रहः भविष्यति ।
धन्यवादः ।
भवतः विनीतः शिष्यः,
[नाम],
कक्षा – दशमः,
दिनाङ्कः – [दिनाङ्कः]
अथवा
भवती शारिका अस्ति | स्वकीयां सखीं प्रति उद्यानभ्रमणविषये अधोलिखितं मज्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखत |
मज्जूषा: भोजनम्, जनाः, नमोनमः, नौकाविहारम्, पशुपक्षिणः, कुशलम्, अहम्, कपोतः
पूरितम् पत्रम्:
प्रिय सखि गीते !
सादरं (i) नमोनमः ।
अत्र (ii) कुशलम् तत्रास्तु । अहम् (iii) अहम् उद्यानभ्रमणार्थं गतवती । तत्र (iv) जनाः आसन् । (v) पशुपक्षिणः इतस्ततः भ्रमन्ति स्म । श्वेतः (vi) कपोतः तत्रासीत् । तत्र उद्याने जनाः एकत्र उपविश्य (vii) भोजनम् खादन्ति स्म । अहं नद्यां (viii) नौकाविहारम् कृतवती । उद्यानभ्रमणम् (ix) सुखदम् आसीत् ।
भवदीया सखी
शारिका
प्रश्न 9
अधः प्रदत्त चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया संस्कृतेन अष्ट वाक्यानि जन्तुशालायाः विषये लिखत।
(चित्रं नास्ति, किन्तु मञ्जूषा प्रदत्ता)
मञ्जूषा: मयूराः, मात्रा सह, सिंहः, बालकः, पश्यन्ति, जन्तुशाला, शुकः, BT: (बालकाः)
उत्तरम्:
- इयं जन्तुशाला अस्ति।
- अत्र मयूराः सन्ति।
- सिंहः अपि अस्ति।
- शुकः मात्रा सह वर्तते।
- बालकाः जन्तुशालां पश्यन्ति।
- बालकः एकः अस्ति।
- जन्तुशाला रमणीया अस्ति।
- बालकाः प्रसन्नाः सन्ति।
अथवा
मञ्जूषातः उपयुक्तपदानि गृहीत्वा गुरुशिष्ययोः मध्ये क्रीडायाः विषये संवादं पूरयत।
मञ्जूषा: सह, HUY (क्रीड), बहुलाभम्, आवश्यकता, क्रीडाड्रणे (क्रीडार्थम्), क्रीडायाम्, अधुना, अध्ययनम्
पूर्णः संवादः:
अध्यापकः: प्रवीण! किमर्थम् (i) अधुना किमपि न करोषि?
प्रवीणः: हे गुरो! (ii) अहम् किमपि न करोमि।
अध्यापकः: तत्र गच्छ। तव मित्राणि तत्र (iii) क्रीडायाम् क्रीडन्ति, तैः (iv) सह क्रीड।
प्रवीणः: मम (v) क्रीडायाम् रुचिः नास्ति। अतः अत्र न क्रीडामि।
अध्यापकः: स्वस्थशरीरस्य स्वस्थमनसः च कृते क्रीडायाः अस्माकं जीवने महती (vi) आवश्यकता।
प्रवीणः: यदि अहं क्रीडायां ध्यानं दास्यामि तर्हि मम (vii) अध्ययनम् बाधितं भविष्यति।
अध्यापकः: क्रीडायै स्वल्पसमयम् एव प्रयच्छ। अल्पसमयः अपि शरीराय (viii) बहुलाभम्।
अधोलिखितेषु वाक्येषु केषाञ्चित् चतुर्णां वाक्यानां संस्कृतभाषया अनुवादः क्रियताम्
निर्देशः: अधोलिखितेषु वाक्येषु केषाञ्चित् चतुर्णां वाक्यानां संस्कृतभाषया अनुवादः करणीयः।
-
(i) हम सब छात्र हैं।
अनुवादः: वयं सर्वे छात्राः स्मः।
-
(ii) नदी के पास मेरा घर है।
अनुवादः: नद्याः समीपे मम गृहम् अस्ति।
-
(iii) गोविन्द कल आयेगा।
अनुवादः: गोविन्दः श्वः आगमिष्यति।
-
(iv) वह जोर से हँसता है।
अनुवादः: सः उच्चैः हसति।
-
(v) वह पेड़ से गिरा।
अनुवादः: सः वृक्षात् अपतत्।
-
(vi) तुम साथ पढ़ो।
अनुवादः: युवां सह पठतम्। (यदि एकवचने: त्वं सह पठ।)