RBSE Class 10th 2025 Sanskrit-S-71-2025 Previous Year Papers
Class 10th students hunting authentic previous year papers for Sanskrit-S-71-2025 (2025) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.
Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 10th |
| Exam year | 2025 |
| Subject | Sanskrit-S-71-2025 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2025, and subject Sanskrit-S-71-2025 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the Sanskrit-S-71-2025 question paper from 2025 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 10th 2025 Sanskrit-S-71-2025
Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit-S-71-2025 (2025).
Rajasthan Board Class 10th Sanskrit-S-71-2025 2025 solved Previous Year Question Papers
माध्यमिक परीक्षा, 2025
SECONDARY EXAMINATION, 2025
तृतीय भाषा - संस्कृतम्
समय : 3.5 (सपादहोरात्रयम्) पूर्णाड्डा : 80
परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशाः
- परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रस्योपरि अनिवार्यतः लेख्यः।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरं उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
- प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।
Page content could not be transcribed.
वस्तुनिष्ठ प्रश्नाः
I. बहुविकल्पात्मकप्रश्नाः
-
का सभ्यता निसर्गे समाविष्टा न स्यात् ?
- अ) नूतना
- ब) पाषाणी
- स) प्राचीना
- द) अर्वाचीना
उत्तर: अ) नूतना
प्रश्नानुसार, नूतना सभ्यता निसर्गे (प्रकृति में) समाविष्ट नहीं है, क्योंकि यह आधुनिक है और प्रकृति से दूर है।
-
राजपुत्र-राजसिंहस्य भार्या आसीत् –
- अ) सत्यवती
- ब) लक्ष्मीवती
- स) भानुमती
- द) बुद्धिमती
उत्तर: स) भानुमती
राजपुत्र राजसिंह की पत्नी भानुमती थी, जैसा कि पाठ में वर्णित है।
-
कुशलवयोः पितुर्नाम किम् ?
- अ) लक्ष्मणः
- ब) भरतः
- स) रामः
- द) शत्रुघ्नः
उत्तर: स) रामः
कुश और लव के पिता श्रीराम थे, जो रामायण के प्रमुख पात्र हैं।
-
कः क्षेत्रकर्षणं कुर्वन् आसीत् ?
- अ) कृषकः
- ब) शिक्षकः
- स) वणिक्
- द) धावकः
उत्तर: अ) कृषकः
क्षेत्रकर्षण (खेत जोतना) का कार्य कृषक (किसान) करता है।
-
मनुष्याणां शरीरस्थः महान् शत्रुः किम् ?
- अ) दौर्बल्यम्
- ब) सौन्दर्यम्
- स) आलस्यम्
- द) उद्योगम्
उत्तर: स) आलस्यम्
आलस्य को मनुष्य के शरीर का सबसे बड़ा शत्रु माना गया है, क्योंकि यह प्रगति में बाधक है।
-
निर्धनः जनः स्ववित्तेन स्वपुत्रं कुत्र प्रवेशं दापयितुं सफलो जातः ?
- अ) महाविद्यालये
- ब) देवालये
- स) विद्यालये
- द) कार्यालये
उत्तर: स) विद्यालये
निर्धन व्यक्ति अपने धन से अपने पुत्र को विद्यालय में प्रवेश दिलाने में सफल हुआ।
-
कस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति ?
- अ) जलप्लावनम्
- ब) अकालज्ञानम्
- स) भूकम्पस्य
- द) (विकल्प स्पष्ट नहीं)
उत्तर: स) भूकम्पस्य
भूकम्प के शमन का कोई स्थायी उपाय नहीं है, क्योंकि यह प्राकृतिक आपदा है।
-
प्रकृति: + एव इत्यस्य सन्धिपदम् अस्ति –
- अ) प्रकृति: एव
- ब) प्रकृतिरेव
- स) प्रकृत् एव
- द) प्रकृदेव
उत्तर: ब) प्रकृतिरेव
'प्रकृति:' + 'एव' का सन्धि रूप 'प्रकृतिरेव' होता है, जहाँ विसर्ग को 'र्' में बदला जाता है।
प्रश्न-पत्र: संस्कृत (S-71-2025) – पृष्ठ 3
-
व्यञ्जनसन्धेः उदाहरणमस्ति –
- अ) कुर्वन्नासीत्
- ब) विद्यालयः
- स) नोत्थितः
- द) (अस्पष्ट)
उत्तर: अ) कुर्वन्नासीत् – इसमें 'कुर्वन् + आसीत्' का व्यञ्जन सन्धि है (न् + आ = न्ना)। -
विसर्गसन्धेः उदाहरणमस्ति –
- अ) नास्ति
- ब) अनुक्तमपि
- स) योजकस्तत्र
- द) भोजनान्ते
उत्तर: स) योजकस्तत्र – 'योजकः + तत्र' का विसर्ग सन्धि (ः + त = स्त)। -
“जगदीशः” इत्यस्य पदस्य सन्धिविच्छेदोऽस्ति –
- अ) जगत् + ईशः
- ब) जगतू + इशः
- स) जगद् + ईशः
- द) जगत् + ईशः
उत्तर: अ) जगत् + ईशः – 'जगत्' के 'त्' का 'द्' होकर 'जगदीशः' बनता है (व्यञ्जन सन्धि)। -
“अभितः” इति पदयोगे का विभक्तिः भवति ?
- अ) द्वितीया
- ब) तृतीया
- स) चतुर्थी
- द) षष्ठी
उत्तर: अ) द्वितीया – 'अभितः' (चारों ओर) के योग में द्वितीया विभक्ति होती है। -
“नमः” इति पदयोगे का विभक्तिः भवति ?
- अ) तृतीया
- ब) चतुर्थी
- स) पञ्चमी
- द) षष्ठी
उत्तर: ब) चतुर्थी – 'नमः' (नमस्कार) के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है (जैसे – रामाय नमः)। -
“अन्वधावत्” इत्यत्र पदे कः उपसर्गः ?
- अ) अनु
- ब) उप
- स) अति
- द) अधि
उत्तर: अ) अनु – 'अनु' उपसर्ग + 'धाव्' धातु = अन्वधावत् (अनु + अ = अन्व)। -
“निस्सरन्ती” इत्यत्र उपसर्गं शब्दं च पृथक् कृत्वा लिखत –
- अ) निर् + सरन्ती
- ब) निः + सरन्ती
- स) निस् + सरन्ती
- द) नि + सरन्ती
उत्तर: अ) निर् + सरन्ती – 'निस्' का 'निर्' रूप, फिर 'स' से मिलकर 'निस्सरन्ती' बनता है। -
लिख् – धातोः लट्-लकारस्य रूपमस्ति –
- अ) लेखिष्यति
- ब) अलिखत्
- स) लिखतु
- द) लिखति
उत्तर: द) लिखति – लट् लकार (वर्तमान काल) का प्रथम पुरुष एकवचन रूप 'लिखति' है। -
“तं दृष्ट्वा अहं रोदिमि” रेखांकितपदे को धातुः ?
- अ) रुद्र-धातुः
- ब) सम्-धातुः
- स) रुद-धातुः
- द) रोद्र-धातुः
उत्तर: स) रुद-धातुः – 'रोदिमि' (रोना) क्रिया 'रुद्' धातु से बनी है (रुद् + मि = रोदिमि)।
2. निर्देशानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत (5×1=5)
-
i) हसन् आह | (हस् + शतृ)
स्पष्टीकरण: 'हस्' धातोः शतृ प्रत्यये 'हसन्' इति रूपं भवति। -
ii) सा माता कृतज्ञताम् प्रकटयति | (कृतज्ञ + तल्)
स्पष्टीकरण: 'कृतज्ञ' शब्दे 'तल्' प्रत्यये 'कृतज्ञता' इति रूपं, ततः द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् – 'कृतज्ञताम्'। -
iii) युक्तवाणी बाणी | (युक्तः + वाणी)
स्पष्टीकरण: 'युक्तः' + 'वाणी' इति सन्धिः – 'युक्तवाणी' (विसर्गलोपः)। -
iv) पादध्वनिना प्रबुद्धः अतिथिः । (पादध्वनिशब्दे तृतीया)
स्पष्टीकरण: 'पादध्वनि' शब्दस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् – 'पादध्वनिना'। -
v) अत्र पुष्पेषु गुज्जन्ति । (पुष्पशब्दस्य सप्तमीबहुवचनम्)
स्पष्टीकरण: 'पुष्प' शब्दस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् – 'पुष्पेषु'।
3. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत
महाराणाप्रतापस्य जन्म 1540 ख्रीस्ताब्दस्य मईमासस्य नवमदिनाङ्के मेवाडस्य प्रसिद्धे कुम्भलगढ-दुर्गे महाराणा-उदयसिंहस्य गृहे अभवत्। मुगलशासकस्य अकबरस्य प्रबलविरोधिरूपेण वीरः अयं प्रसिद्धः। अस्य अश्वस्य नाम "चेतक" इति आसीत्। महाराणाप्रतापः "कीका" इति नाम्ना अपि प्रथितः आसीत्। महाराणा-प्रतापस्य एकः रामप्रसादनामकः प्रसिद्धः गजः अपि आसीत्।
क) एकपदेन उत्तरत (2×1=2)
-
i) महाराणा-प्रतापस्य गजः किम् आसीत् ?
रामप्रसादः
-
ii) महाराणाप्रतापस्य अश्वस्य नाम किमासीत् ?
चेतकः
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत (2)
i) महाराणाप्रतापस्य जन्म कुत्र अभवत् ?
महाराणाप्रतापस्य जन्म मेवाडस्य प्रसिद्धे कुम्भलगढ-दुर्गे अभवत्।
ग) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत (1)
महाराणाप्रतापः
घ) भाषिककार्यम् (3×1=3)
-
i) "प्रसिद्धः गजः" इत्यत्र विशेष्यपदं लिखत।
गजः
स्पष्टीकरण: 'प्रसिद्धः' विशेषणम्, 'गजः' विशेष्यम्। -
ii) "बाजी" इत्यस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
अश्वः
स्पष्टीकरण: गद्यांशे 'अश्वस्य' इति पदम् 'बाजी' इत्यस्य पर्यायः। -
iii) "एकः रामप्रसादनामकः प्रसिद्धः गजः अपि आसीत्।" इत्यत्र "आसीत्" इति क्रियापदस्य कर्तृपदं लिखत।
गजः
स्पष्टीकरण: 'आसीत्' क्रियायाः कर्ता 'गजः' अस्ति।
खण्ड - ब
4. राजन् ! अलम् अतिदाक्षिण्येन | रेखांकितपदे विभक्तिं तत्कारणञ्च लिखत (2)
रेखांकितपदम्: अतिदाक्षिण्येन
विभक्तिः: तृतीया विभक्तिः (एकवचनम्)
कारणम्: 'अलम्' इत्यस्य योगे तृतीया विभक्तिः भवति। 'अलम् + तृतीया' इति नियमः।
5. अधोलिखितौ संख्यावाचिशब्दौ संस्कृते लिखत (2×1=2)
- अ) 05 – पञ्च
- ब) 50 – पञ्चाशत्
6. धेनूनां माता सुरक्षि: आसीत् | रेखांकितपदमाधूत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत | [2]
प्रश्ननिर्माणम्: केषां माता सुरक्षि: आसीत्?
स्पष्टीकरणम्: रेखांकितपदम् 'धेनूनाम्' अस्ति। अतः प्रश्नः 'केषाम्' इति पदेन निर्मितः।
7. अधोलिखितश्लोकस्य हिन्दीभाषायां सप्रसंगं भावार्थ लिखत | [2]
श्लोकः: विचित्रे खलु संसारे नास्ति किड्चिन्निरर्थकम् | अश्वश्चेद् धावने वीर: भारस्य बहने GE ||
प्रसंगः: यह श्लोक संसार की विचित्रता और प्रत्येक वस्तु की उपयोगिता को दर्शाता है।
भावार्थ: इस संसार में कोई भी वस्तु निरर्थक नहीं है। घोड़ा दौड़ने में वीर होता है, जबकि बैल भार ढोने में। इसी प्रकार प्रत्येक प्राणी और वस्तु का अपना विशेष महत्व होता है।
8. अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं मज्जूषात: पदानि चित्वा पूरयत | [2]
श्लोकः: एकेन राजहंसेन या शोभा सरसो भवेत् । न सा बकसहस्लेण परितस्तीरवासिना ।।
अन्वयः: (i) राजहंसेन (ii) शोभा सरस: या भवेत्, (iii) परितः तीरवासिना (iv) बकसहस्रेण सा (शोभा) न (भवति) ।
मज्जूषा: शोभा, परितः, राजहंसेन, बकसहस्रेण
9. स्वपाठ्यपुस्तकात् श्लोकद्वयं लिखत यद् अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्थात् | [2]
श्लोक 1: विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्। पात्रत्वाद् धनमाप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम्॥
श्लोक 2: उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
10. अधोलिखितपाठ्यो: कस्यचिदेकस्य हिन्दीभाषायां लिखत | [2]
i) शिशुलालनम् - बालक का लालन-पालन अत्यंत महत्वपूर्ण है। माता-पिता को बच्चों को प्रेम और स्नेह से पालना चाहिए। बच्चों को अच्छे संस्कार देना चाहिए ताकि वे अच्छे नागरिक बन सकें।
ii) भूकम्पविभीषिका - भूकंप एक भयानक प्राकृतिक आपदा है। इससे भारी जान-माल का नुकसान होता है। भूकंप आने पर घबराना नहीं चाहिए, बल्कि सुरक्षित स्थान पर जाना चाहिए।
खण्ड-स
11. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत |
गद्यांशः: कश्चित् कृषक: बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत् | तयो: बलीवर्दयो: एक: शरीरेण दुर्बल: जवेन गन्तुमशक्तश्चासीत् । अत: कृषक: तं दुर्बलं वृषभं तोदनेन नुदन् अवर्तत | सः वृषभ: हलमूढ़वा गन्तुमशकत: क्षेत्र पपात | तदा कृषीवल: तमुत्थापयितु बहुवारं यत्नमकरोत् | तथापि वृष: नोत्थित: |
क) एकपदेन उत्तरत -
प्रश्न: कृषक: किं कुर्वन्नासीत् ?
उत्तर: क्षेत्रकर्षणम्
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
प्रश्न: वृषभ: कुत्र पपात ?
उत्तर: वृषभ: क्षेत्रे पपात।
भाषिककार्यम् (2252)
-
“कश्चित् कृषक:” इत्यत्र विशेषणपदं किम् ?
उत्तरम्: कश्चित्
यहाँ 'कश्चित्' (कोई एक) विशेषण है जो 'कृषक:' (किसान) की विशेषता बताता है।
-
“क्रुद्ध: कृषीवल: तमुत्थापयितुं ... ।” इत्यत्र क्रियापदं किम् ?
उत्तरम्: उत्थापयितुम्
यह क्रिया 'उत्थापयितुम्' (उठाने के लिए) है, जो तुमुन्नन्त रूप है।
अथवा
अग्रिमे दिने स आरक्षी चौर्याभियोगे तं कारागारं नीतवान्। न्यायाधीशः बंकिमचन्द्रः उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान्। स वृत्तमवगत्य स तं निर्दोषम् अमन्यत आरक्षिणं च दोषभाजनम् किन्तु प्रमाणाभावात् स निर्णेतुं नाशक्नोत्। ततः सः अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्। तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ।
क) एकपदेन उत्तरत —
न्यायाधीशस्य नाम किमासीत् ?
उत्तरम्: बंकिमचन्द्रः
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत —
न्यायाधीशः किमर्थं निर्णेतुं नाशक्नोत् ?
उत्तरम्: न्यायाधीशः प्रमाणाभावात् निर्णेतुं नाशक्नोत्।
प्रमाणों के अभाव के कारण न्यायाधीश निर्णय नहीं दे पाए।
7) भाषिककार्यम् (2252)
-
“स वृत्तम् अवगत्य स तं निर्दोषम् अमन्यत्।” इत्यत्र सर्वनामपदं किम् ?
उत्तरम्: सः (अथवा तम्)
यहाँ 'सः' (वह) और 'तम्' (उसे) सर्वनाम पद हैं।
-
“अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्।” इत्यत्र कर्तृपदं किम् ?
उत्तरम्: सः (न्यायाधीशः)
कर्ता 'सः' (न्यायाधीश) है जिसने आदेश दिया।
अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत
रे रे चातक | सावधानमनसा मित्र ! क्षणं श्रूयता -
मम्भोदा बहवो भवन्ति गगने सर्वेषपि नैतादृशा: |
केचिद् वृष्टिभिगार्द्रयन्ति बसुधां गर्जन्ति केचिद् वृथा,
यं यं पश्यसि तस्य तस्थ Geet मा ब्रूहि दीन बच: ||
क) एकपदेन उत्तरत —
अम्भोदा: कुत्र भवन्ति ?
उत्तरम्: गगने
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत —
वृष्टिभि: बसुधां के आर्द्रयन्ति ?
उत्तरम्: केचिद् अम्भोदाः वृष्टिभिः बसुधाम् आर्द्रयन्ति।
कुछ बादल वर्षा से पृथ्वी को गीला करते हैं, जबकि कुछ व्यर्थ गरजते हैं।
S-71-Sanskritam (T.L.)
ग) भाषिककार्यम् - [1×2=2]
- “गर्जन्ति केचिद् जनाः ।” इत्यत्र क्रियापदं किम् ?
उत्तरम्: गर्जन्ति। - “दीनं वदति” इत्यत्र विशेषणपदं किम् ?
उत्तरम्: दीनम्।
अथवा
सेवितव्यो महावृक्ष: फलच्छायासमन्वित: ।
यदि दैवात् फलं नास्ति छाया केन निवार्यते ॥
क) एकपदेन उत्तरत -
छायां क: ददाति ?
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
अस्माभि: कीदृश: वृक्ष: सेवितव्य: ?
ग) भाषिककार्यम् - [1×2=2]
- “महावृक्ष: फलच्छायासमन्वित: ।” इत्यत्र विशेषणपदं किम् ?
उत्तरम्: फलच्छायासमन्वितः। - “यदि दैवात् फलं नास्ति” इत्यत्र क्रियापदं किम् ?
उत्तरम्: अस्ति।
13. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत ।
राम: एष भवतोः सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतुहलेन पृच्छामि-क्षत्रियकुल-पितामहयो: सूर्यचन्द्रयो: को वा भवतोर्वंशस्य कर्त्ता ?
लव: भगवान् सहस्रदीधिति: ।
राम: कथमस्मत्समानाभिजनौ स्थ: ?
विदूषक: किं द्वयोरप्येकमेव प्रतिवचनम् ?
लव: वयमेकसोदरौ ।
राम: समरूपः शरीरसन्निवेश: । वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम् ।
अङ्गद: आलां यमलौ ।
राम: सम्प्रति युज्यते । किं नामधेयम् ?
क) एकपदेन उत्तरत -
“कथमस्मत्समानाभिजनौ स्थ: ?” इति क: पृच्छति ?
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
प्रश्न: वंशस्य हाल: क: ? [2]
उत्तर: वंशस्य हाल: वंशनाशः अस्ति। (अर्थ: वंश का नाश ही वंश की हालत है।)
ग) भाषिककार्यम् - [(x2=2)]
-
“आवां यपलौ ।” वाक्येऽस्मिन् सर्वनामपदं किम् ?
उत्तर: सर्वनामपदम् 'आवाम्' अस्ति।
-
“भगवान् सहस्रदीधिति:"। इत्यत्र विशेषणपदं किम् ?
उत्तर: विशेषणपदम् 'सहस्रदीधिति:' अस्ति।
अथवा
काक: - आम सत्यं कथितं त्वया। वनराज: भवितुं तु अहमेव योग्य:।
पिक: - (उपहसन्) त्वं योग्य: वनराज: भवितुं? यत्र तत्र का-का इति कर्कशध्वनिना वातावरणमाकुली करोषि। न रूपम्, न ध्वनिरस्ति। कृष्णवर्णम् मेध्यामेध्यभक्षकं त्वां वनराजं मन्यामहे वयम्?
काक: - अरे! अरे! किं जल्पसि? यदि अहं कृष्णवर्ण: तर्हिं त्वं किं गौरवर्ण:? अपि च विस्मर्यते कि मम सत्यप्रियता तु जनानाम् उदाहरणस्वरूपा - 'अनृतं वदसिचेत् काक: दशेत्'।
क) एकपदेन उत्तरत -
प्रश्न: वनराज: भवितुं तु अहमेव योग्य: इति कः कथयति?
उत्तर: काकः।
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
प्रश्न: वातावरणं कर्कशध्वनिना आकुलीकरोति? [2]
उत्तर: काकः वातावरणं कर्कशध्वनिना आकुलीकरोति।
ग) भाषिककार्यम् - [1+1=2]
-
किं जल्पसि? इत्यत्र क्रियापदं किम्?
उत्तर: क्रियापदम् 'जल्पसि' अस्ति।
-
कृष्णवर्ण: अहम्। इत्यत्र विशेषणपदं किम्?
उत्तर: विशेषणपदम् 'कृष्णवर्ण:' अस्ति।
4. यथानिर्देशम् उत्तर लिखत | [1+1+1=3]
-
क) चतुर्णां युगानां समाहार: (समस्तपदं लिखत)
उत्तर: चतुर्युगम्।
-
ख) पितरौ (समासविग्रहपदं लिखत)
उत्तर: पिता च माता च।
-
ग) यथाशक्ति (समासस्य नाम लिखत)
उत्तर: अव्ययीभावसमासः।
5-7-8॥8$॥44॥॥ (T.L.)
खण्ड-ग
15. मज्जूषायाः समुचितैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत | (1+1+1=3)
मज्जूषा: यावत् ; तदा ; यदि ; तदा ; च
-
क) यदा मेघाः गर्जन्ति ............. वर्षा भवति |
उत्तर: तदा
यदा...तदा (when...then) इति सहसम्बन्धः। यदा मेघाः गर्जन्ति तदा वर्षा भवति।
-
ख) यदि पुस्तक न पठिष्यामः ............. अनुत्तीर्णाः भविष्यामः |
उत्तर: तदा
यदि...तदा (if...then) इति सहसम्बन्धः। यदि पुस्तक न पठिष्यामः तदा अनुत्तीर्णाः भविष्यामः।
-
ग) ............. भोजन न मिलति तावत् बुभुक्षा भवति |
उत्तर: यावत्
यावत्...तावत् (as long as...so long) इति सहसम्बन्धः। यावत् भोजन न मिलति तावत् बुभुक्षा भवति।
खण्ड-द
16. नगेन्द्रः, राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालयः, हरिनगरस्य छात्रः रुग्णताकारणेन दिनत्रयस्य अवकाशाय प्राचार्याय प्रार्थनापत्रं लिखतु |
प्रार्थनापत्रम्
सेवायाम्,
प्राचार्यमहोदयः,
राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालयः,
हरिनगरम्।
विषयः – रुग्णताकारणेन अवकाशाय प्रार्थनापत्रम्।
महोदय,
सविनयं निवेदनमस्ति यत् अहम् नगेन्द्रः भवतः विद्यालयस्य कक्षा-दशमस्य छात्रः अस्मि। गतदिनात् मम शरीरं रुग्णम् अस्ति। चिकित्सकस्य आदेशानुसारं मया विश्रामः करणीयः। अतः अहं दिनत्रयस्य (दिनाङ्कः ....... तः ....... पर्यन्तम्) अवकाशं प्राप्तुम् इच्छामि।
अतः भवन्तं प्रार्थये यत् मम अवकाशं स्वीकृत्य अनुग्रहं कुर्वन्तु।
भवदीयः,
नगेन्द्रः
कक्षा – दशमः
दिनाङ्कः .......
अथवा
भवतः नगरस्य उद्याने स्वच्छता नास्ति, बालक्रीडायाः साधनानि अपि न सन्ति। अतः व्यवस्थायै नगरपालिकाध्यक्षाय प्रार्थनापत्रं लिखतु। मज्जूषायाः उचितपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयतु |
मज्जूषा: मनांसि, निवेदनम्, परिक्षेत्रे, नगरपालिकाध्यक्षः, नगरस्थ, कृपया, कर्मकरान्, च, सेवायाम्
प्रार्थनापत्रम्
(i) सेवायाम्
नगरपालिकाध्यक्षः
नगरपालिका
जयनगरम्
विषयः – उद्याने स्वच्छता-बालक्रीडायाः साधनानि इति क्रमे।
महोदये !
(ii) निवेदनम् अस्ति यत् अस्माकम् (iii) नगरस्थ उद्यानस्य (iv) परिक्षेत्रे स्वच्छता नास्ति। तत्र बालक्रीडार्थ क्रीडनकानि अपि न (v) सन्ति। क्रीडां विना बालानाम् (vi) मनांसि उद्विग्नानि भवन्ति। अतः (vii) कृपया स्वच्छतायाः समुचित-व्यवस्थायै (viii) कर्मकरान् आदिशयन्तु।
सधन्यवादम्
प्रार्थी
महेशः
बी-3/76
पुष्पविहारः
जयनगरम्
प्रश्न 7
अधः प्रदत्त चित्रस्य मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया संस्कृतेन अष्ट वाक्यानि निर्माय लिखत।
मञ्जूषा: सेना, रेलयानम्, यात्रिणः, आरोहन्ति, अवरोहन्ति, गच्छन्ति, आगच्छन्ति, उपविशन्ति
उत्तरम्:
- सेना रेलयानम् आरोहन्ति।
- यात्रिणः रेलयानात् अवरोहन्ति।
- यात्रिणः रेलयानम् आगच्छन्ति।
- यात्रिणः रेलयानेन गच्छन्ति।
- यात्रिणः रेलयाने उपविशन्ति।
- सेना रेलयानम् आगच्छन्ति।
- यात्रिणः रेलयानम् आरोहन्ति।
- सेना रेलयानेन गच्छन्ति।
अथवा
मञ्जूषायाः उपयुक्तपदानि गृहीत्वा अध्ययन विषये पितापुत्रयोः संवादं पूरयतु।
मञ्जूषा: अध्यापकः, काठिन्यम्, स्थानान्तरणम्, विषये, अंग्रेजी-विषये, समीचीनम्, अध्ययनम्
उत्तरम्:
पिता – गोपेश ! तव (1) अध्ययनम् कथं प्रचलति ?
गोपेशः – हे पितः ! अध्ययन तु (2) समीचीनम् प्रचलति।
पिता – कः अपि विषयः एतादृशः अस्ति यस्मिन् त्वं (3) काठिन्यम् अनुभवसि ?
गोपेशः – आम् ! (4) अंग्रेजी-विषये मम स्थितिः सम्यक् नास्ति। यतो हि विद्यालये अंग्रेजी-विषयस्य (5) अध्यापकः नास्ति।
पिता – त्वं पूर्व तु माम् अस्मिन् (6) विषये न उक्तवान्।
गोपेशः – पूर्व तु अध्यापकः आसीत् परम् अधुना तस्य (7) स्थानान्तरणम् अभवत्।
पिता – अस्तु। अहं तव कृते अध्यापकस्य (8) व्यवस्थाम् करिष्यामि।
प्रश्न 8: अनुवाद कुरुत
अधोलिखितेषु वाक्येषु केषाञ्चित् चतुर्णां वाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादः करणीयः।
-
विद्यालय के चारों ओर आम के पेड़ हैं।
उत्तर: विद्यालयस्य चतुर्दिक्षु आम्रवृक्षाः सन्ति।
-
सः भिक्षुकान् भोजनं ददाति।
उत्तर: सः भिक्षुकेभ्यः भोजनं ददाति।
-
मोर नाचता है।
उत्तर: मयूरः नृत्यति।
-
हम सब रामायण पढ़ेंगे।
उत्तर: वयं सर्वे रामायणं पठिष्यामः।
-
अयोध्या के राजा दशरथ थे।
उत्तर: अयोध्यायाः राजा दशरथः आसीत्।
-
बालकों को मिठाई पसन्द है।
उत्तर: बालकेभ्यः मिष्टान्नं रोचते।
प्रश्न 9: वाक्यानां यथाक्रमं संयोजनम्
अधोलिखितानि वाक्यानि क्रमरहितानि सन्ति। यथाक्रमं संयोजनं कृत्वा लिखत।
उत्तर: उचितः क्रमः अस्ति:
- एकदा कश्चित् कुक्कुरः एकां रोटिकां प्राप्नोत्।
- सः रोटिकां मुखे गृहीत्वा गच्छन् आसीत्।
- सः नदीजले स्वप्रतिबिम्बम् अपश्यत्।
- स्वप्रतिबिम्बम् अन्यं कुक्कुरं मत्वा सः तस्य रोटिकां प्राप्तुम् अचिन्तयत्।
- सः रोटिकां प्राप्तुं तेन सह युद्धार्थ मुखम् उद्घाटयति।
- तदा तस्य मुखात् रोटिका अपि जले पतति।
अथवा
मज्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया संस्कृतेन वाक्यानि “धेनु-महिमा” इति विषये लिखत।
मज्जूषा: गौः, पोषयति, श्रीकृष्णः, कामधेनुः, माता, नवनीतम्, पञ्चामृतम्।
उत्तर: “धेनु-महिमा” इति विषये वाक्यानि:
- गौः अस्माकं माता इव पोषयति।
- श्रीकृष्णः गोपालः आसीत्।
- कामधेनुः देवानाम् अपि पूज्या।
- गोः दुग्धात् नवनीतं भवति।
- गोः दुग्धेन पञ्चामृतं निर्मीयते।