RBSE Class 10th 2026 SANSKRITAM-THIRD-LANGUAGE-S-71 Previous Year Papers
Class 10th students hunting authentic previous year papers for SANSKRITAM-THIRD-LANGUAGE-S-71 (2026) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.
Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 10th |
| Exam year | 2026 |
| Subject | SANSKRITAM-THIRD-LANGUAGE-S-71 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2026, and subject SANSKRITAM-THIRD-LANGUAGE-S-71 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
Turning 2026 papers into insight
One SANSKRITAM-THIRD-LANGUAGE-S-71 paper reveals style; several from the same year reveal pattern. After this page, open sibling subjects listed below to see whether marks cluster in certain units.
Keep rough work dated in your notebook. Examiners in Class 10th expect clear numbering even in practice sessions.
RBSE Class 10th 2026 SANSKRITAM-THIRD-LANGUAGE-S-71
Scroll through the Previous Year Papers pages for SANSKRITAM-THIRD-LANGUAGE-S-71 (2026).
Rajasthan Board Class 10th SANSKRITAM-THIRD-LANGUAGE-S-71 2026 solved Previous Year Question Papers
माध्यमिक परीक्षा, 2026
SECONDARY EXAMINATION, 2026
तृतीय भाषा – संस्कृतम्
Third Language – Sanskritam
समय : 3:15 (सपादहोरात्रयम्) | पूर्णाङ्कः : 80
परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशाः
- परीक्षार्थी स्वप्रश्नपत्रस्योपरि अनिवार्यतः लेख्यः।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
- प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।
नापांक Roll No. : ________ | Booklet No. : ________
No. of Questions : 8 | No. of Printed Pages : 11
प्रश्नपत्र कोड : S-71 | विषय : संस्कृतम् (तृतीय भाषा)
[Turn Over]
खण्ड - अ
I. बहुविकल्पात्मकप्रश्नाः
-
पाषाणीभ्यतायां प्रस्तततले के पिष्टाः ?
- अ) प्गेवा:
- ब) बानरा:
- स) लतातरुगुल्मा:
- द) महानगराणि
उत्तर: स) लतातरुगुल्मा:
व्याख्या: पाषाणीभ्यतायां प्रस्तततले लतातरुगुल्माः पिष्टाः आसन्।
-
बुद्धिमती मार्गे गहनकानने कम् अपश्यत् ?
- अ) चोरम्
- ब) व्याप्रम्
- स) वृक्षम्
- द) श्रृगालम्
उत्तर: ब) व्याप्रम्
व्याख्या: बुद्धिमती मार्गे गहनकानने व्याप्रम् अपश्यत्।
-
'शिशुलालनम्' पाठानुसारेण कौ यमलौ ?
- अ) कुशलवौ
- ब) रामलक्ष्मणौ
- स) रामकृष्णौ
- द) रामविदूषकौ
उत्तर: अ) कुशलवौ
व्याख्या: 'शिशुलालनम्' पाठानुसारेण कुशलवौ यमलौ आस्ताम्।
-
'जननी तुल्यबत्सला' इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् संकलितः ?
- अ) रामायणात्
- ब) महाभारतात्
- स) रघुवंशात्
- द) ऋषेदात्
उत्तर: स) रघुवंशात्
व्याख्या: 'जननी तुल्यबत्सला' इति पाठः रघुवंशात् संकलितः।
-
कः कस्य गुणं जानाति ?
- अ) काकस्य
- ब) fda
- स) मृषकस्य
- द) वस्नन्तस्य
उत्तर: अ) काकस्य
व्याख्या: काकः कस्य गुणं जानाति इति प्रश्नः।
-
कर्कशध्वनिना कः वातावरणम् आकुलीकरोति ?
- अ) सिंहः
- ब) पिकः
- स) काकः
- द) Garr:
उत्तर: स) काकः
व्याख्या: कर्कशध्वनिना काकः वातावरणम् आकुलीकरोति।
-
'सूक्तयः' पाठानुसारेण प्रथमः धर्मः कः ?
- अ) विवेकः
- ब) आचारः
- स) अहिंसा
- द) कहणा
उत्तर: ब) आचारः
व्याख्या: 'सूक्तयः' पाठानुसारेण प्रथमः धर्मः आचारः अस्ति।
-
करे करुणया भीमभानौ निदाघे ... रेखाडितपर्य ...
- अ) ग्रीषकाले
- ब) शीतकाले
- स) वर्षाकाले
उत्तर: अ) ग्रीषकाले
व्याख्या: करे करुणया भीमभानौ निदाघे ग्रीषकाले इति भावः।
प्रश्नाः (ix–xviii)
-
'लोके + अस्मिन्' इत्यस्य सन्धिपदं किम् ?
- अ) लोकोऽस्मिन्
- ब) लोकास्मिन्
- स) लोकेऽस्मिन्
- द) लोकस्मिन्
स्पष्टीकरणम्: 'लोके' (सप्तमी एकवचन) + 'अस्मिन्' = लोके + अस्मिन् → लोकेऽस्मिन् (पूर्वरूप सन्धिः, अवग्रहः 'ऽ' योज्यते)।
-
'सज्जाता' इत्यस्य सन्धिविच्छेदः अस्ति ।
- अ) सम् + जाता
- ब) सन् + जाता
- स) सज्ज + आता
- द) स + जाता
स्पष्टीकरणम्: 'सन्' (उपसर्गः) + 'जाता' = सज्जाता (व्यञ्जन सन्धिः, 'न्' + 'ज' → 'ज्ज')।
-
अधोलिखितेषु यण्सन्धेः उदाहरणमस्ति ।
- आ) प्रकृतिव
- ब) सश्चरणम्
- स) वयोष्नुरोधात्
- द) खल्वेतत्
स्पष्टीकरणम्: 'वयः + अनुरोधात्' → वयोष्नुरोधात् (यण् सन्धिः, 'अ' + 'अ' → 'ओ' न भवति, अपितु 'य्' आगमः)। वस्तुतः 'वयः' + 'अनुरोधात्' → वयो + अनुरोधात् → वयोष्नुरोधात् (यण् सन्धिः, 'अ' + 'अ' → 'ओ' न, किन्तु 'य्' आगमः सह 'ष्' आगमः)।
-
'दशाननः' इति पदे कः समासः ?
- अ) तत्पुरुषः
- ब) बहुब्रीहिः
- स) कर्मधारयः
- द) द्विगुः
स्पष्टीकरणम्: 'दशाननः' = दश आननाः यस्य सः (दश मुखानि यस्य) इति बहुव्रीहिः समासः। परन्तु विकल्पेषु 'द्विगुः' उचितः नास्ति; अतः 'बहुब्रीहिः' एव समीचीनः।
-
'अत्र' इति पदयोगे का विभक्तिः भवति ?
- अ) द्वितीया
- ब) तृतीया
- स) चतुर्थी
- द) पञ्चमी
स्पष्टीकरणम्: 'अत्र' इत्यस्य अर्थः 'अस्मात्' (पञ्चमी एकवचन) इति भवति। 'अत्र' शब्दः 'इदम्' सर्वनाम्नः पञ्चमी विभक्तिः।
-
'भय' इति योगे का विभक्तिः भवति ?
- अ) द्वितीया
- ब) तृतीया
- स) चतुर्थी
- द) पञ्चमी
स्पष्टीकरणम्: 'भय' शब्दः 'भी' धातोः निष्पन्नः, 'भयात्' (पञ्चमी) रूपेण प्रयुज्यते। 'भय' योगे पञ्चमी विभक्तिः भवति।
-
'तत्र' इति पदयोगे का विभक्तिः भवति ?
- आ) द्वितीया
- ब) तृतीया
- स) चतुर्थी
- द) पञ्चमी
स्पष्टीकरणम्: 'तत्र' इत्यस्य अर्थः 'तस्मात्' (पञ्चमी एकवचन) इति भवति। 'तत्र' शब्दः 'तद्' सर्वनाम्नः पञ्चमी विभक्तिः।
-
'_____ लिख्यते ।' अत्र पूरणीयं समुचितं पदं किम् ?
- अ) अहम्
- ब) युवम्
- स) त्वम्
- द) यूयम्
स्पष्टीकरणम्: 'लिख्यते' क्रियापदं कर्मणि प्रयोगे मध्यमपुरुषबहुवचनम्। 'यूयम्' (युष्मद् शब्दः) मध्यमपुरुषबहुवचनम्। 'यूयं लिख्यते' = युष्माभिः लिख्यते।
-
'कृषकः प्रातः (८:३०) वादने क्षेत्रं गच्छति ।' अत्र समुचितसमयवाचकः शब्दः कः ?
- आ) सार्ध-अष्ट
- ब) सपाद-अष्ट
- स) पादोनाष्ट
- द) पादोन सप्त
स्पष्टीकरणम्: ८:३० = सार्ध-अष्ट (अष्ट वादनस्य अर्धम्)। 'सपाद-अष्ट' = ८:१५, 'पादोनाष्ट' = ७:४५, 'पादोन सप्त' = ६:४५। अतः 'सार्ध-अष्ट' उचितः।
-
'त्वं वससि' रेखाङ्कितपदस्य शुद्धरूपं किम् ?
- अ) वसप्तति
- ब) वसन्ति
- स) वससि
- द) वसानि
स्पष्टीकरणम्: 'त्वं वससि' इत्यत्र 'वससि' मध्यमपुरुष एकवचनम् (त्वम्) उचितम्। 'वसप्तति' अशुद्धम्, 'वसन्ति' प्रथमपुरुष बहुवचनम्, 'वसानि' उत्तमपुरुष एकवचनम्।
प्रश्न 2. निर्देशानुसार रिक्तस्थानानि पूरयत ।
- बहुभूमिकभवनतिर्माणं न करणीयम् । (कृ + अनीयर)
- अन्योषि बुद्धिमान् लोके मुच्यते भयात् । (बुद्धि + मतुप)
- “निजबुद्ध्या विमुक्ता सा भयात् व्याप्रस्य भामिनी ।' (विमुक्त + टाप्)
- लोकानां पश्यताम् एव सर्वत्र जलोपप्लवः सञ्जात: । (इच, एव, यथा)
- एते अपि भूकम्पं जनयन्ति । (अपि, इति, अद)
- क्रुद्ध: सिंहः इतस्ततः धावति । (इतस्तत:, उपरि, अधः)
प्रश्न 3. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत ।
एक नगरम् आसीत्। तत्र राम: सोम: च इति द्वौ मित्रे आस्ताम् । राम: विद्याम् इच्छति स्म-किन्तु सोम: धनम् इच्छति स्म । एकदा उभौ गुरुकुलम् अगच्छत् । राम: तत्र विद्याभ्यासम् अकरोत् । सोम: धनसम्पादनम् अकरोत् । अनेकानि वर्षाणि अगच्छन् । मित्रद्वयमपि स्वग्रामम् प्रति प्रातिष्ठत। मार्गे चोरा: सोमस्य धनम् अहरन् । नगरे महाराज: रामम् आहूय - “' त्वं मन्त्रिस्थाने तिष्ठ” इति अवदत्। स: मन्त्री अभवत् । सोम: तस्य सेवक: अभवत् ।
क) एकपदेन उत्तरत -
- राम: किम् इच्छति स्म ?
विद्याम् - कः धनम् इच्छति स्म ?
सोम:
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
चोरा: किम् अहरन् ?
चोरा: सोमस्य धनम् अहरन् ।
ग) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत ।
विद्या एव श्रेष्ठा / विद्यायाः महत्त्वम्
घ) भाषिककार्यम् -
- 'अहरन्' इति क्रियापदस्य गद्यांशे कर्तृपद किम् अस्ति ?
चोरा: - “अनेकानि वर्षाणि अगच्छन् ।' अस्मिन् वाक्ये विशेष्यपद किम् ?
वर्षाणि - “सोम: तस्य सेवक: अभवत् ।' अत्र तस्य इति सर्वनामपदस्य स्थाने संज्ञापदं लिखत ।
रामस्य
खण्ड-ब
-
अधोलिखितयोः वाक्ययोः रेखाङ्कितान् संस्कृतशब्दान् समयलेखनं कृत्वा लिखत।
- प्रतिदिन प्रातःकाले (0:50) इति रेलयानं नगरं गच्छति।
समयलेखनम्: प्रतिदिन प्रातःकाले पञ्चाशन्मिनाटकाः (अर्धरात्रात् पञ्चाशन्मिनाटकाः) इति रेलयानं नगरं गच्छति। - अहं प्रातःकाले (5:45) क्रीडाक्षेत्रं गच्छामि।
समयलेखनम्: अहं प्रातःकाले पञ्चचत्वारिंशन्मिनाटकाः (पञ्चवादनात् पञ्चचत्वारिंशन्मिनाटकाः) क्रीडाक्षेत्रं गच्छामि।
- प्रतिदिन प्रातःकाले (0:50) इति रेलयानं नगरं गच्छति।
-
'अहं श्वः विद्यालयं गमिष्यामि।' इति वाक्यं संशोधयत।
संशोधितम्: अहं श्वः विद्यालयं गमिष्यामि। (मूलवाक्ये 'गमिष्यति' इत्यस्य स्थाने 'गमिष्यामि' उचितम्, यतः कर्ता 'अहम्' प्रथमपुरुषः एकवचनः।) -
'मोहनः ग्रामं गच्छति।' इति वाक्यस्य वाच्यपरिवर्तनं कुरुत।
कर्मवाच्यम्: मोहनेन ग्रामः गम्यते। (कर्तृवाच्यस्य 'गच्छति' इत्यस्य कर्मवाच्ये 'गम्यते' रूपम्।) -
'पीताम्बरम्' इति पदस्य समासं विग्रहं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत।
विग्रहः: पीतम् अम्बरम् (यस्य तत्) – पीताम्बरम्।
समासनाम: बहुव्रीहिः समासः। -
अधोलिखितस्य श्लोकस्य हिन्दीभाषायां सप्रसङ्गं भावार्थं लिखत।
एकेन राजहंसेन या शोभा सरसो भवेत्।
न सा बकसहस्रेण परितस्तीरवासिना॥भावार्थ (हिन्दी): एक अकेले राजहंस से जो शोभा सरोवर की होती है, वह हजारों बगुलों से भी नहीं होती, जो चारों ओर तट पर निवास करते हैं। अर्थात् गुणवान् एक व्यक्ति अनेक अयोग्य व्यक्तियों से श्रेष्ठ होता है। -
अधोलिखितस्य श्लोकस्य रिक्तस्थानानि मञ्जूषातः पदानि चित्वा पूरयत।
अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषधम्।
अयोग्यः पुरुषः नास्ति, योजकस्तत्र दुर्लभः॥अन्वयः: अमन्त्रम् अक्षरम् नास्ति, मूलम् अनौषधम् नास्ति, अयोग्यः पुरुषः नास्ति, तत्र योजकः दुर्लभः।
मञ्जूषा: दुर्लभः, अक्षरम्, नास्ति, अनौषधम्
खण्ड-स
-
निम्नलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
- नराः सर्वकार्येषु बुद्धिः बलवती भवति।
प्रश्नः: नराः सर्वकार्येषु का बलवती भवति? - व्योष्नुरोधात् शिशुः लालनीयः भवति।
प्रश्नः: व्योष्नुरोधात् कः लालनीयः भवति? - नराणां प्रथमः शत्रुः क्रोधः अस्ति।
प्रश्नः: नराणां प्रथमः शत्रुः कः अस्ति?
- नराः सर्वकार्येषु बुद्धिः बलवती भवति।
प्रश्नपत्रम् – ६ (दशमी कक्षा)
खण्डः – 'ग' (अवबोधनात्मकम्)
प्रश्न १२. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत |
व्याघ्रः पलायितः । कश्चित् ग्राम्यः हसन्नाह – 'भवान् व्याघ्रः, कुतः पलायसे ?' व्याघ्रः – 'गच्छ, गच्छ उम्बुके । त्वमपि मां मा हिंसीः । यतो मानुषाद् या रे तयाहं हन्तुमारब्धः परं गृहीतकरजीवितो नष्टः शीघ्रं तदग्रतः ।' ग्राम्यः – 'व्याघ्र ! त्वया महत्कौतुकम् आवेदितं यन्मानुषादपि बिभेषि ?' व्याघ्रः – 'प्रत्यक्षमेव मया सात्मपुत्रावेकैकशो मां तु कलहायमानौ चपेटया वार्ता दृष्टा |'
(क) एकपदेन उत्तरत –
प्रश्नः – व्याघ्रः कस्मात् बिभेति ?
उत्तरम् – मानुषात्
स्पष्टीकरणम् – गद्यांशे व्याघ्रः मानुषात् बिभेति इति उक्तम् ।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
प्रश्नः – व्याघ्रः केन हन्तुमारब्धः ?
उत्तरम् – व्याघ्रः मानुषेण हन्तुमारब्धः ।
स्पष्टीकरणम् – गद्यांशे 'मानुषाद् या रे तयाहं हन्तुमारब्धः' इति वचनात् व्याघ्रः मानुषेण हन्तुमारब्धः इति ज्ञायते ।
(ग) भाषिककार्यम् –
-
प्रश्नः – 'ग्राम्यः हसन्नाह' अत्र विशेषणपदं लिखत ।
उत्तरम् – ग्राम्यः
स्पष्टीकरणम् – 'ग्राम्यः' इति विशेषणपदम् 'हसन्नाह' इति क्रियापदस्य कर्तृविशेषणम् ।
-
प्रश्नः – 'त्वया महत्कौतुकम् आवेदितम्' अत्र त्वया सर्वनामपदे संज्ञापदं किम् ?
उत्तरम् – व्याघ्रः
स्पष्टीकरणम् – 'त्वया' इति सर्वनामपदं व्याघ्रस्य कृते प्रयुक्तम्, अतः संज्ञापदं 'व्याघ्रः' अस्ति ।
अथवा
एकः आरक्षी चौर्याभियोगे तं जनं नीतवान् । न्यायाधीशः बंकिमचन्द्रः उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान् । सर्वं श्रुत्वा स तं निर्दोषम् अमन्यत आरक्षिणं च दोषभाजनम् । किन्तु प्रमाणाभावात् स निर्णेतुं नाशक्नोत् । ततः सः तौ अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान् ।
नोट – उपर्युक्तगद्यांशस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत ।
प्रश्न 42
क) एकपदेन उत्तरत – न्यायाधीशः कः आसीत्?
उत्तरम् – राजा
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत – न्यायाधीशः किम् अमन्यत?
उत्तरम् – न्यायाधीशः स्वं निर्णेतुं न अशक्नोदिति अमन्यत।
ग) भाषिककार्यम् –
- ‘अवगम्य’ अत्र विशेष्यपदं किम्?
उत्तरम् – न्यायाधीशः - ‘स निर्णेतुं न अशक्नोत्’ अत्र क्रियापदं किम्?
उत्तरम् – अशक्नोत्
प्रश्न 43
पद्यांश –
कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति शतशकटीयानम्।
वाष्पयानमाला संधावति वितरन्ती ध्वानम्।
यानानां पङ्क्तयोऽनन्ताः सन्ति संसरणम्॥
क) एकपदेन उत्तरत – केषां पङ्क्तयः अनन्ताः सन्ति?
उत्तरम् – यानानाम्
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत – शतशकटीयानं कीदृशं धूमं मुञ्चति?
उत्तरम् – शतशकटीयानं कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति।
ग) भाषिककार्यम् –
- ‘वाष्पयानमाला संधावति वितरन्ती ध्वानम्’ अत्र क्रियापदं किम्?
उत्तरम् – संधावति - ‘कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति’ अत्र विशेषणपदं किम्?
उत्तरम् – कज्जलमलिनम्
अथवा
पद्यांश –
सम्पत्तौ च विपत्तौ च, महतामेकरूपता।
उदये सविता रक्तः, रक्तश्चास्तमये तथा॥
क) एकपदेन उत्तरत – उदयसमये अस्तसमये च कः रक्तः भवति?
उत्तरम् – सविता (सूर्यः)
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत – महतां कदा एकरूपता भवति?
उत्तरम् – महतां सम्पत्तौ च विपत्तौ च एकरूपता भवति।
ग) भाषिककार्यम् –
- ‘उदये सविता रक्तः’ अत्र विशेषणपदं किम् अस्ति?
उत्तरम् – रक्तः - ‘सूर्यः’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तरम् – सविता
4. अधोलिखित नाट्यांश पठित्वा एतदाधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत।
बानरः – (स्वगतम्) अहो! कैंथेयामि। अहमेव योग्यः वनराजपदाय। अतः मम राज्याभिषेकाय तत्पराः भवन्तु सर्वे वन्यजीवाः।
मयूरः – अरे बानर! प्रथमं भव। किं त्वं योग्यः वनराजपदाय? पश्यतु पश्यतु मम शिरसि राजमुकुटमिव शिखां स्थापिता विधात्रा। एवमहं पक्षिराजः कृतः, अतः वने निवसन्तं मां वनराजरूपेणापि सर्वे जानन्तु। यतः कोऽप्यन्यः विधातुः निर्णयम् अन्यथा कर्तुं क्षमः।
काकः – (उपहासः) हन्त! नृत्यातिरिक्तं का तव विशेषता यत् त्वां वनराजपदाय योग्यं मन्यामहे वयम्।
क) एकपदेन उत्तरत –
प्रश्नः – नृत्यं कस्य विशेषता अस्ति?
उत्तरम् – मयूरस्य।
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
प्रश्नः – मयूरः स्वं कुतः योग्यः मन्यते?
उत्तरम् – मयूरः स्वं वनराजपदाय योग्यः मन्यते यतः विधात्रा तस्य शिरसि राजमुकुटमिव शिखा स्थापिता अस्ति। सः पक्षिराजः कृतः इति कारणात् सः स्वं वनराजपदाय योग्यं मन्यते।
ग) भाषिककार्यम् –
i) “मम राज्याभिषेकाय तत्पराः भवन्तु।” अस्मिन् वाक्ये ‘मम’ सर्वनामपदस्य संज्ञापदं किम्?
उत्तरम् – बानरः।
ii) “त्वां वनराजपदाय योग्यं मन्यामहे वयम्।” अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्?
उत्तरम् – वयम्।
अथवा
कुशः – अपूर्व खलु नामधेयम्।
विदूषकः – (सरोषम्) एवं तावत् पृच्छामि – निरनुक्रोश इति कः एवं भणति?
कुशः – अम्बा।
विदूषकः – किं कुपिता एवं भणति, उत प्रकृतिस्था?
कुशः – यद्यावयोर्बालभावजनितं किञ्चिदविनयं पश्यति तदा एवम् अधिक्षिपति – निरनुक्रोशस्य का गतिः, भा चापलम् इति।
क) एकपदेन उत्तरत –
प्रश्नः – ‘अपूर्व खलु नामधेयम्’ इति कथनं कस्य अस्ति?
उत्तरम् – कुशस्य।
5.
(क) पूर्णवाक्येन उत्तरत [2]
सीता कुशलवयोः अविनयं दृष्ट्वा किम् अधिक्षिपत्?
उत्तरम्: सीता कुशलवयोः अविनयं दृष्ट्वा तौ अधिक्षिपत् यत् – “किं कुपिता एवं भणथः?” इति।
(ख) भाषिककार्यम् [1×2=2]
- “किं कुपिता एवं भणति?” अत्र क्रियापदं किम्?
- “निर्दयः” इति पदस्य नाट्यांशात् विलोमपदं चित्वा लिखत।
उत्तरम्:
- अत्र क्रियापदम् अस्ति – भणति।
- “निर्दयः” इति पदस्य विलोमपदम् नाट्यांशे “सदयः” अस्ति।
खण्ड-द
भवती राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालय-अमृतपुरस्य दशमकक्षायाः छात्रा अस्ति। भवत्याः ज्येष्ठभ्रातुः विवाहोत्सवः अस्ति, अतः स्वप्राचार्याय दिनद्वयस्य अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं लिखतु। [4]
अथवा
भवान् व्योमकेशः अस्ति। स्वकीयम् मित्रं प्रति संस्कृतभाषण-शिविरविषये अधोलिखिते पत्रे मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखत।
मञ्जूषा: शिबिरे, व्योमकेशः, अत्र, औष्मावकाशे, तत्रैव, जून, आयोजनम्, पत्रम्
गगनपुस्तके
दिनाङ्कः : २३ जून २०२५
प्रियमित्र ! धनेश !
(i) ______ नमस्ते।
अत्र कुशलं (ii) ______ । संस्कृतसम्भाषणकौशलवर्धनाय अस्मिन् (iii) ______ विद्यालये संस्कृतसम्भाषणशिबिरस्य (iv) ______ भविष्यति। एतत् शिबिरं (v) ______ निःशुल्कं भविष्यति। दशदिवसीयस्य एतस्य शिबिरस्य आयोजनं (vi) ______ मासस्य प्रथमसप्ताहे भविष्यति। सम्भाषणकौशलवर्धनाय एषः (vii) ______ अवसरः अस्ति। भवान् अपि स्वमित्रैः सह अस्मिन् (viii) ______ भागं गृह्णातु।
अस्तु, नमो नमः।
भवतः सुहृद्
व्योमकेशः
पूरितपत्रम्:
गगनपुस्तके
दिनाङ्कः : २३ जून २०२५
प्रियमित्र ! धनेश !
(i) अत्र नमस्ते।
अत्र कुशलं (ii) तत्रैव । संस्कृतसम्भाषणकौशलवर्धनाय अस्मिन् (iii) शिबिरे विद्यालये संस्कृतसम्भाषणशिबिरस्य (iv) आयोजनम् भविष्यति। एतत् शिबिरं (v) औष्मावकाशे निःशुल्कं भविष्यति। दशदिवसीयस्य एतस्य शिबिरस्य आयोजनं (vi) जून मासस्य प्रथमसप्ताहे भविष्यति। सम्भाषणकौशलवर्धनाय एषः (vii) पत्रम् अवसरः अस्ति। भवान् अपि स्वमित्रैः सह अस्मिन् (viii) व्योमकेशः भागं गृह्णातु।
अस्तु, नमो नमः।
भवतः सुहृद्
व्योमकेशः
6. अध: प्रदत्त चित्र दृष्ट्वा मज्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया संस्कृतेन अष्टवाक्यानि लिखत ।
मज्जूषा: एकल: जले, व्याघ्र: आयोजनम्, चतुर: शशक:, गज: वने, वनराज:, जन्तव:, मञ्चे, व्याघ्र: आयोजनम्, चतुर: शशक:, व्याघ्र:, गज:
अष्टवाक्यानि:
- एकल: जले तिष्ठति।
- व्याघ्र: आयोजनम् करोति।
- चतुर: शशक: वने धावति।
- गज: वने चरति।
- वनराज: सिंह: मञ्चे उपविशति।
- जन्तव: वने निवसन्ति।
- व्याघ्र: आयोजनम् आयोजयति।
- चतुर: शशक: व्याघ्रम् पश्यति।
अथवा
मज्जूषाया: उपयुक्तानि पदानि चित्वा स्वास्थ्यविषये संवादं पूरयतु ।
मज्जूषा: शिरोवेदना, स्वीकृतवती, अपि, औषधम्, समीचीनम्, आगच्छामि, स्वास्थ्यम्, अस्ति
पूर्णसंवाद:
लता - वीणे! कुतः आगच्छसि ?
वीणा - अहं चिकित्सालयात् आगच्छामि ।
लता - किम् भवत्या: स्वास्थ्यम् समीचीनम् अस्ति ?
वीणा - मम स्वास्थ्यं समीचीनम् नास्ति ।
लता - का वेदना अस्ति ?
वीणा - मम शिरोवेदना भवति ।
लता - औषधम् स्वीकृतं वा ?
वीणा - आम्, अहम् औषधं स्वीकृतवती ।
प्रश्न ७: अधोलिखितेषु वाक्येषु चतुर्णां वाक्यानां संस्कृतभाषया अनुवादं कुरुत।
i) राजा को धन देता है।
अनुवादः – राजा धनं यच्छति।
ii) पुस्तक पढता हूँ।
अनुवादः – अहं पुस्तकं पठामि।
iii) तालाब के चारों ओर वृक्ष हैं।
अनुवादः – तडागस्य चतुर्दिक्षु वृक्षाः सन्ति।
iv) अध्यापक व्याकरण पढाता है।
अनुवादः – अध्यापकः व्याकरणं पाठयति।
v) राम कल विद्यालय जायेगा।
अनुवादः – रामः श्वः विद्यालयं गमिष्यति।
vi) बालक वन में गया।
अनुवादः – बालकः वनम् अगच्छत्।
प्रश्न ८: अधोलिखितानि वाक्यानि क्रमरहितानि सन्ति। उचितं संयोजनं कृत्वा पुनः लिखत।
मूल वाक्यानि (अव्यवस्थितानि):
- किन्तु द्राक्षाफलानि न प्राप्नोति।
- लतायाम् अनेकानि मधुराणि द्राक्षाफलानि सन्ति।
- सः “द्राक्षाफलानि अम्लानि” इति वदति।
- एकः बुभुक्षितः जनः आसीत्।
- सः द्राक्षां लब्धुम् उपरि उत्पतति।
- वने सः एकत्र द्राक्षालतां पश्यति।
उचितक्रमेण पुनर्लेखनम्:
- एकः बुभुक्षितः जनः आसीत्।
- वने सः एकत्र द्राक्षालतां पश्यति।
- लतायाम् अनेकानि मधुराणि द्राक्षाफलानि सन्ति।
- सः द्राक्षां लब्धुम् उपरि उत्पतति।
- किन्तु द्राक्षाफलानि न प्राप्नोति।
- सः “द्राक्षाफलानि अम्लानि” इति वदति।
सारांशः: एकः बुभुक्षितः जनः वने द्राक्षालतां दृष्ट्वा फलानि प्राप्तुम् उत्पतति, परन्तु न प्राप्नोति, अतः सः फलानि अम्लानि इति वदति।
अथवा – प्रदत्तशब्दानां सहायतया 'परोपकारः' इति विषये एकम् अनुच्छेदम् (षड्वाक्यात्मकम्) संस्कृतभाषया लिखत।
प्रदत्तशब्दाः: परेषामुपकारः, विश्वकल्याणम्, उदारः, स्वार्थरहितः, वृक्षाः, करुणापरः
अनुच्छेदः (परोपकारः):
परोपकारः मानवजीवने परमः धर्मः अस्ति। परेषामुपकारः एव विश्वकल्याणस्य मूलम् अस्ति। उदारः जनः स्वार्थरहितः भूत्वा परोपकारं करोति। वृक्षाः अपि परोपकारस्य उत्तमम् उदाहरणम् सन्ति, ये स्वयं फलानि न खादन्ति अपितु परेभ्यः यच्छन्ति। करुणापरः जनः सदा दीनानाम् सहायतां करोति। अतः परोपकारः एव मानवजीवनस्य सार्थकताम् आनयति।