RBSE Class 12th 2011 Sanskrit Sahitya-SS-12-1-2011 Previous Year Papers
Class 12th students hunting authentic previous year papers for Sanskrit Sahitya-SS-12-1-2011 (2011) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.
Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 12th |
| Exam year | 2011 |
| Subject | Sanskrit Sahitya-SS-12-1-2011 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2011, and subject Sanskrit Sahitya-SS-12-1-2011 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the Sanskrit Sahitya-SS-12-1-2011 question paper from 2011 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 12th 2011 Sanskrit Sahitya-SS-12-1-2011
Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit Sahitya-SS-12-1-2011 (2011).
Rajasthan Board Class 12th Sanskrit Sahitya-SS-12-1-2011 2011 solved Previous Year Question Papers
उच्च माध्यमिक परीक्षा, 2012
Senior Secondary Examination - 2012
वैकल्पिक वर्ग I (Optional Group I — HUMANITIES)
संस्कृत साहित्यम् -- प्रथम पत्रम्
(SANSKRIT SAHITYA — First Paper)
परीक्षार्थिभ्य: सामान्यनिर्देशा:
- परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथमं स्वप्रश्नपत्रोपरि अनुक्रमांक: अनिवार्यत: लेख्य: ।
- सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या: ।
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरमुत्तरपुस्तिकायामेव देयम् ।
- प्रत्येक प्रश्नभागस्योत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम् ।
- प्रथमप्रश्नस्य चत्वार: (4, क, ख, ग) भागा: सन्ति । प्रत्येक भागस्य उत्तरस्य चत्वार: (अ, ब, स एवं द) विकल्पा: सन्ति । समुचितविकल्पस्य उत्तराक्षराणि उत्तरपुस्तिकायां निम्नलिखिततालिकां दृष्ट्वा एकस्मिन् स्थाने एव लेखनीयानि ।
| प्रश्न भाग: | समुचित उत्तराक्षरम् |
|---|---|
| 1. (i) | |
| 1. (ii) | |
| 1. (iii) | |
| 1. (iv) |
855-7 ---Sans. Sah. I [SS-58] [Turn over
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतसाहित्यम् (SS-12-1-2011)
प्रश्न ० (बहुविकल्पीयाः)
-
“दृढ़मपहता कन्या भूयो मया न च रक्षिता” पद्यांशे प्रयुक्तं छन्दः अस्ति —
- (अ) शिखरिणी
- (ब) वसन्ततिलका
- (स) हरिणी
- (द) मन्द्राक्रान्ता
उत्तरम्: (अ) शिखरिणी
स्पष्टीकरणम्: अत्र १७ वर्णाः, यतिः ६, ११, १७ इति शिखरिणी छन्दः।
-
“सगणः” भवति —
- (अ) भगणः
- (ब) सगणः
- (स) तगणः
- (द) जगणः
उत्तरम्: (ब) सगणः
स्पष्टीकरणम्: सगणः (स-स-स) इति त्रयो लघवः।
-
स्वरव्यञ्जनसंहतेः पुनरावृत्तिः भवति —
- (अ) यमके
- (ब) उत्प्रेक्षायाम्
- (स) अर्थान्तरन्यासे
- (द) दीपके
उत्तरम्: (अ) यमके
स्पष्टीकरणम्: यमके स्वरव्यञ्जनसंहतेः पुनरावृत्तिः भवति।
-
अतिशयचारुतया यथावद्वर्णनं क्रियते तत्रालङ्कारो विद्यते —
- (अ) रूपकम्
- (ब) उत्प्रेक्षा
- (स) तुल्ययोगिता
- (द) स्वभावोक्तिः
उत्तरम्: (द) स्वभावोक्तिः
स्पष्टीकरणम्: स्वभावोक्तौ वस्तुनः यथावद्वर्णनं क्रियते।
प्रश्नः (श्लोकयोः छन्दोनामोल्लेखः)
(क) श्लोकः
विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा,
सदसि वाक्पटुता यूधि विक्रमः।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ,
प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्॥
छन्दःनाम: वसन्ततिलका (प्रत्येकपादे १४ वर्णाः, यतिः ८, १४)
(ख) श्लोकः
फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनमरवेदं क्षितिरुहाम्,
तथा तत्तत्स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम्।
मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलता पल्लवमयी,
सहन्ते तदपि धनिनां द्वारि कृपणाः॥
छन्दःनाम: शिखरिणी (प्रत्येकपादे १७ वर्णाः, यतिः ६, ११, १७)
प्रश्नः (अलङ्कारनामोल्लेखः)
श्लोकः
बृहत्सहायः क्षोदीयानपि गच्छति |
सम्भूयाम्भोधिमभ्येति, महानद्या नगापगाः ॥
अलङ्कारः: अर्थान्तरन्यासः (सामान्येन विशेषस्य समर्थनम्)
स्पष्टीकरणम्: अत्र बृहत्सहायः (महानदी) क्षोदीयानपि (नगापगाः) सहायं कृत्वा सम्भूयाम्भोधिमभ्येति इति सामान्येन विशेषस्य समर्थनं कृतम्।
प्रश्न 4
अधोलिखित चतुर्षु पद्येषु कयोश्चिद् हिन्दीभाषायां सप्रसंगं व्याख्या कार्या —
(अ)
सत्यमेव जयते नानृतं, सत्येन पन्था विततो देवयानः ।
येनाक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामाः यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् ॥
सन्दर्भ: यह श्लोक मुण्डकोपनिषद् से लिया गया है। इसमें सत्य की महिमा का वर्णन किया गया है।
व्याख्या: सत्य की ही सदा जीत होती है, असत्य की नहीं। सत्य के मार्ग से ही देवयान (देवताओं का मार्ग) विस्तृत है। इसी मार्ग से ऋषिगण, जिनकी सभी कामनाएँ पूर्ण हो चुकी हैं, आगे बढ़ते हैं और उस परम सत्य के धाम को प्राप्त करते हैं।
(आ)
मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थान् प्रकल्पते ।
प्रदीपः स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया ॥
सन्दर्भ: यह श्लोक नीतिशास्त्र से लिया गया है। इसमें मृदुता और तेज के समन्वय का उपदेश दिया गया है।
व्याख्या: मृदुता से युक्त तेज (शक्ति) ही अर्थों (धन, पदार्थ) को भोगने में समर्थ होता है। जैसे दीपक अपने भीतर स्थित बत्ती (दशा) से ही तेल ग्रहण करता है, उसी प्रकार मृदुता के साथ तेज का प्रयोग करना चाहिए।
(इ)
कुरूणामधिपस्य प्रजासु च यमयुक्त वेदितुम् ।
स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः ॥
सन्दर्भ: यह श्लोक महाभारत के वनपर्व से लिया गया है। इसमें युधिष्ठिर से मिलने आए एक वनचर का वर्णन है।
व्याख्या: कुरुओं के अधिपति (धृतराष्ट्र) की प्रजा में नियमपूर्वक (यमयुक्त) जानने के लिए, वह वर्ण और लिंग से विदित (पहचाना जाने वाला) वनचर द्वैतवन में युधिष्ठिर के पास आया।
(ई)
प्रतिष्ठा चेत्काम्या यदि च हृदये शासनरुचिः
विधियश्चेद् धर्मों यदि च सुरलोकोत्सवमतिः ।
समाराध्या देवा यदि च परमे ब्रह्मणि लयो,
मनोभीष्टस्तर्हि परमोद्योगशरणम् ॥
सन्दर्भ: यह श्लोक नीतिपरक है। इसमें उद्योग (प्रयास) की महत्ता बताई गई है।
व्याख्या: यदि प्रतिष्ठा चाहिए, हृदय में शासन की रुचि हो, धर्म की इच्छा हो, देवलोक के उत्सव की बुद्धि हो, देवताओं की आराधना करनी हो, या ब्रह्म में लय (मोक्ष) चाहिए, तो मनोभीष्ट (मनचाही) वस्तु के लिए परम उद्योग (प्रयास) ही शरण (साधन) है।
प्रश्न 5
निम्नलिखितेषु चतुर्षु कयोश्चिद् श्लोकयोः संस्कृतभाषायां सप्रसंगं व्याख्या करणीया —
(क)
आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः, पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।
माता पृथिव्याः मूर्तिस्तु भ्राता मूर्तिरात्मनः ॥
सन्दर्भः अयं श्लोकः मनुस्मृतेः गृहीतः। अत्र गुरुजनानां महत्त्वं वर्णितम्।
व्याख्या: आचार्यः ब्रह्मणः मूर्तिः (साक्षात् ब्रह्मस्वरूपः) अस्ति। पिता प्रजापतेः मूर्तिः अस्ति। माता पृथिव्याः मूर्तिः अस्ति। भ्राता आत्मनः मूर्तिः (स्वयं के समान) अस्ति। एते सर्वे पूजनीयाः।
(ख)
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।
सुसंवृतो मन्त्रिधुरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥
सन्दर्भः अयं श्लोकः रामायणात् गृहीतः। अत्र मन्त्रस्य (गुप्त सलाह) महत्त्वं प्रतिपादितम्।
व्याख्या: हे राघव! राज्ञां विजयस्य मूलं मन्त्रः (गुप्त परामर्शः) एव भवति। सः मन्त्रः शास्त्रकोविदैः मन्त्रिधुरैः अमात्यैः सह सुसंवृतः (भलीभाँति गुप्त) रखा जाना चाहिए।
(ग)
जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः ।
नास्ति येषां यशः काये जरामरणजं भयम् ॥
सन्दर्भः अयं श्लोकः काव्यशास्त्रात् गृहीतः। अत्र कवीनां महत्त्वं वर्णितम्।
व्याख्या: ते सुकृतिनः (पुण्यात्मानः) रससिद्धाः कवीश्वराः जयन्ति (प्रसिद्धाः भवन्ति)। येषां यशः काये (शरीरे) नास्ति, तेषां जरामरणजं भयम् (बुढ़ापे और मृत्यु का भय) न भवति। अर्थात् जिनका यश शरीर में सीमित नहीं है, वे अमर हो जाते हैं।
(घ)
संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम् ।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ॥
सन्दर्भः अयं मन्त्रः ऋग्वेदात् गृहीतः। अत्र एकता और सहयोग का उपदेशः अस्ति।
व्याख्या: हे मनुष्याः! यूयं संगच्छध्वम् (एकत्र मिलो), संवदध्वम् (एक साथ बोलो), वः मनांसि (तुम्हारे मन) संजानताम् (एक हों)। यथा पूर्वे देवाः संजानानाः (एकमत होकर) भागम् उपासते (यज्ञभाग ग्रहण करते हैं), तथैव यूयं वर्तध्वम्।
प्रश्न 6
अधोलिखितेषु केषाञ्चित् चतुर्णा प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत —
-
(i) “वेदोपदेशः” पाठानुसारेण वयं कान् जहाम ?
“वेदोपदेशः” पाठानुसारेण वयं कामं, क्रोधं, लोभं, मोहं, मदं, मात्सर्यं च जहाम। एते षड् रिपवः मनुष्यस्य शत्रवः सन्ति।
-
(ii) “आचारः परमो धर्मः” पाठाधारेण कामः केषाम् उपभोगेन न शाम्यति ?
“आचारः परमो धर्मः” पाठाधारेण कामः भोगानाम् उपभोगेन न शाम्यति। यथा हविः (आहुतिः) आज्येन (घृतादिना) वर्धते, तथा कामः भोगैः एव वर्धते, न शाम्यति।
-
(iii) “रामपृष्टकुशलप्रश्नाः” पाठानुसारेण अमात्यः कैः गुणैः युक्तः भवेत् ?
“रामपृष्टकुशलप्रश्नाः” पाठानुसारेण अमात्यः शास्त्रकोविदः, मन्त्रिधुरः, सुसंवृतः, नीतिज्ञः, स्वामिभक्तः, कार्यदक्षः, विनीतः च गुणैः युक्तः भवेत्।
-
(iv) “मानुष्याद् देवतां गताः” पाठाधारेण केन विना दैवं न सिद्धयति ?
“मानुष्याद् देवतां गताः” पाठाधारेण पुरुषकारेण (पुरुषप्रयत्नेन) विना दैवं न सिद्धयति। अर्थात् मानवीय प्रयास के बिना भाग्य सफल नहीं होता।
-
प्रश्न 7. अधोलिखितेषु चतुर्षु कयोश्चिद् नाट्यांशयोः हिन्दीभाषायां सप्रसंगं व्याख्या कार्या — (3+3=6 अंक)
(अ) नाट्यांशः — द्रोण-भीष्म-दुर्योधन संवाद
पात्र: द्रोणः, भीष्मः, दुर्योधनः, प्रथमा, राजा, द्वितीया, बालः, शड्खचूडः, वृद्धा, नायकः, कंचुकी
मूल पाठ:
द्रोणः — मा तावद् भोः | अयुक्तेयं धर्मवद्चना ।
भीष्मः — धर्मवज्चनेति | तावद् विषय-विस्मित ! शकुने ! त्वदनार्यईभावात् सर्वलोकमनार्यमिति ।
दुर्योधनः — दुर्योधन | अवभृथस्नानमात्रमेव खलु मित्रमुखस्य शत्रोः शकुनेर्वचनं न श्रोतव्यम् ।
द्रोणः — (आत्मगतम्) इदं नाम दुर्विनीतानामौषधम् । (प्रकाशम्) अहं तव प्रभावी ननु ।
राजा — न ममैव, कुलस्यापि मे प्रभुः ।
प्रथमा — युक्तम् । तत् पुत्र ! श्रुणोतु महाराजः । अपराजिता नामौषधिरस्य जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता । एतां मातापितरावात्मानं च परित्यज्य भूमिपतितां न गृहणाति ।
राजा — अथ गृहणाति ?
प्रथमा — ततस्तं सर्पो भूत्वा दशति ।
राजा — भवतीभ्यां कदाचिदस्या: प्रत्यक्षीकृता विक्रिया: ?
प्रथमा — अनेकशः ।
द्रोणः — (सहर्षम् आत्मगतम्) कथमिव सम्पूर्णमपि मे मनोरथं नाभिनन्दामि ? (इति बालं परिष्वजते)
सुत्रते, एहि । इमं वृत्तान्तं नियमव्यापृतायै निवेदयावः । (इति निष्क्रान्ते)
बालः — मुञ्च माम् | यावन्मातुः सकाशं गमिष्यामि ।
नायकः — महात्मन् नैवं सम्भवति । (मातुरग्रतो जानुभ्यां स्थित्वा) अम्ब | त्वमपि निवर्तस्व इदानीम् ।
वृद्धा — (पुत्रक ! न खलु त्वामुज्झित्वा मे पादावन्यतो गच्छतः)
नायकः — (उत्थाय) यावदहमप्यदूरे भगवन्तं दक्षिणगोकर्ण प्रदक्षिणीकृत्य स्वाम्यादेशम् अनुतिष्ठामि । (उभौ निष्क्रान्तौ)
कंचुकी — कष्टम् । न सम्पन्नमभिलषितम् । तत् कोउत्राभ्युपायः ?
(तरसा प्रविश्य) इदं वासोयुगम् ।व्याख्या (हिन्दी में सप्रसंग):
प्रसंग: यह अंश किसी नाटक का है जिसमें द्रोण, भीष्म, दुर्योधन, राजा, प्रथमा, द्वितीया, बाल, शड्खचूड, वृद्धा, नायक और कंचुकी नामक पात्र हैं। संवाद धर्म, शत्रुता, औषधि और पारिवारिक संबंधों पर केंद्रित है।
व्याख्या: द्रोण कहते हैं कि यह धर्मवचन अनुचित है। भीष्म उत्तर देते हैं कि शकुनि के अनार्य भाव से सारा लोक अनार्य हो गया है। दुर्योधन कहता है कि शत्रु के मित्रमुखी वचन नहीं सुनने चाहिए। द्रोण आत्मगत कहते हैं कि दुर्विनीतों के लिए यही औषधि है। राजा कहता है कि वह केवल मेरा नहीं, बल्कि पूरे कुल का प्रभु है। प्रथमा बताती है कि 'अपराजिता' नामक औषधि मारीच ऋषि ने दी थी, जिसे माता-पिता और आत्मा को त्यागकर भूमि पर गिरने पर नहीं उठाया जाता, बल्कि सर्प बनकर डसता है। राजा पूछता है कि क्या इसके प्रभाव देखे गए हैं, तो प्रथमा कहती है अनेक बार। द्रोण हर्षित होकर बालक को गले लगाते हैं और सुत्रते को बुलाकर वृत्तांत बताने जाते हैं। बालक माँ के पास जाना चाहता है, पर नायक रोकता है। वृद्धा पुत्र को नहीं छोड़ती। अंत में नायक दक्षिणगोकर्ण की प्रदक्षिणा कर स्वामी के आदेश का पालन करने जाता है। कंचुकी कहता है कि अभिलाषा पूरी नहीं हुई और वस्त्रयुग्म लाता है।
भाव: इस अंश में धर्म, शत्रुता, औषधि के प्रभाव और पारिवारिक मोह का चित्रण है। द्रोण और भीष्म के संवाद से धर्म की व्याख्या, दुर्योधन के कथन से शत्रु के प्रति सावधानी, और औषधि के वर्णन से लोकविश्वास का पता चलता है। अंत में अभिलाषा की पूर्ति न होने पर निराशा दिखाई गई है।
(आ) नाट्यांशः — शड्खचूड-वृद्धा-नायक-कंचुकी संवाद
पात्र: शड्खचूडः, वृद्धा, नायकः, कंचुकी
मूल पाठ:
शड्खचूडः — (प्रविश्य) इदं वासोयुगम् ।
वृद्धा — पुत्रक ! न खलु त्वामुज्झित्वा मे पादावन्यतो गच्छतः ।
नायकः — महात्मन् नैवं सम्भवति । (मातुरग्रतो जानुभ्यां स्थित्वा) अम्ब | त्वमपि निवर्तस्व इदानीम् ।
कंचुकी — कष्टम् । न सम्पन्नमभिलषितम् । तत् कोउत्राभ्युपायः ?
(तरसा प्रविश्य) इदं वासोयुगम् ।व्याख्या (हिन्दी में सप्रसंग):
प्रसंग: यह अंश उसी नाटक का है जिसमें शड्खचूड, वृद्धा, नायक और कंचुकी पात्र हैं। यहाँ वृद्धा अपने पुत्र (नायक) को जाने से रोकती है, और कंचुकी अभिलाषा की पूर्ति न होने पर निराशा व्यक्त करता है।
व्याख्या: शड्खचूड प्रवेश करके कहता है कि यह वस्त्रयुग्म है। वृद्धा कहती है कि पुत्र, तुम्हें छोड़कर मेरे पैर कहीं नहीं जा सकते। नायक कहता है कि महात्मन्, ऐसा संभव नहीं है, और माँ के सामने घुटनों पर बैठकर कहता है कि माँ, तुम भी अब लौट जाओ। कंचुकी कहता है कि यह कष्ट है, अभिलाषा पूरी नहीं हुई, और फिर शीघ्र प्रवेश करके वस्त्रयुग्म लाता है।
भाव: इस अंश में माता का पुत्र के प्रति मोह, पुत्र का कर्तव्यपालन, और अभिलाषा की पूर्ति न होने पर निराशा का चित्रण है। वृद्धा के वचनों से मातृ-प्रेम, नायक के कथन से धर्म और आज्ञापालन, और कंचुकी के कथन से मानवीय दुर्बलता प्रकट होती है।
प्रश्न 8. अधोलिखितेषु चतुर्णां संस्कृतभाषायां सप्रसंगं व्याख्या कार्या – (1½+3)×2=8
(क) प्रथमः भागः
सिद्धार्थकः – भदन्त, वन्दे।
क्षपणकः – वत्स! धर्मसिद्धिर्भवतु। (निर्वर्ण्य) श्रावक! प्रस्थानसमुद्योगे कृतव्यवसायमिव त्वां पश्यामि।
सिद्धार्थकः – ज्ञातं भदन्तेन। देशान्तरं प्रस्थितोऽस्मि। तस्मात् कथयतु भदन्त कीदृशोऽद्य दिवसः।
क्षपणकः – (हसन्) श्रावक! मुण्डितमुण्डो नक्षत्राणि पृच्छ।
सिद्धार्थकः – भदन्त, साम्प्रतमपि किं जातम्? कथय प्रस्थानस्य यद्यनुकूलं भविष्यति तदा गमिष्यामि।
क्षपणकः – आः, न साम्प्रतमेतस्मिन् मलयकेतुकटकेऽनुकूलं भविष्यति।
सिद्धार्थकः – भदन्त, कथय किमेतत्?
व्याख्या
प्रसंगः – प्रस्तुतांशः 'मुद्राराक्षसम्' नामक नाटकात् उद्धृतः। अत्र सिद्धार्थकः क्षपणकं प्रति प्रस्थानस्य शुभाशुभं पृच्छति।
व्याख्या – सिद्धार्थकः क्षपणकं नमस्करोति। क्षपणकः आशीर्वादं ददाति यत् धर्मसिद्धिः भवतु। ततः सिद्धार्थकं दृष्ट्वा कथयति – हे श्रावक! त्वां प्रस्थानस्य उद्योगं कुर्वन्तं पश्यामि। सिद्धार्थकः उत्तरति – भदन्त! मया ज्ञातम्। अहं देशान्तरं गच्छामि। अतः कथयतु अद्य दिवसः कीदृशः? क्षपणकः हसन् कथयति – हे मुण्डितमुण्ड! त्वं नक्षत्राणि पृच्छसि। सिद्धार्थकः पुनः पृच्छति – भदन्त! साम्प्रतं किं जातम्? यदि प्रस्थानस्य अनुकूलं भविष्यति तर्हि गमिष्यामि। क्षपणकः कथयति – अहो! अद्य अस्मिन् मलयकेतुकटके अनुकूलं न भविष्यति। सिद्धार्थकः विस्मितः पृच्छति – भदन्त! एतत् किम्?
विशेषः – अत्र क्षपणकस्य व्याजेन मलयकेतोः पराजयस्य सूचना दत्ता। संवादः रोचकः एवं गूढार्थपूर्णः।
(ख) द्वितीयः भागः
भामाशाहः – (सविनयम्) महाराज! न अहम् अपमानं करोमि। का तुच्छसेवके शक्तिः यया असौ तथा दुःसाहसं कुर्यात्? गृह्यतां महाराज! गृह्यताम्! देशधर्मयोः रक्षा विधीयताम्!
प्रतापः – (सहर्षम् आदाय) धन्यः असि मन्त्रिवर्य! धन्यः! त्वदीया जननी धन्या। कथ्यतां तु अभिन्नहृदय! अस्यां कियती सम्पत्तिः?
भामाशाहः – (प्रसन्नमुखः प्रणम्य) महाराज! इयती एव स्वल्पतमा यद् अनया द्वादशवर्षाणि यावत् पञ्चविंशतिसहस्रसैनिकाः सहर्ष योद्धुं शक्नुवन्ति।
प्रतापः – अहो तदा तु किं कथनीयम्? महत्कार्य सेत्स्यति अनया। (सर्वान् सम्बोध्य) अद्य अस्मात् एव क्षणात् राणा स्वदेशस्य पारतन्त्र्यशृङ्खलाः त्रोटयितुं, संहारयितुं, धर्मं रक्षयितुं च योत्स्यते, योत्स्यते अवश्य योत्स्यते। (भामाशाहम् अभिलक्ष्य) धन्योऽसि मित्र! धन्यः! एहि त्वां गाढम् आलिङ्गितुमभिलषामि।
व्याख्या
प्रसंगः – प्रस्तुतांशः 'महाराणा प्रताप' नाटकात् उद्धृतः। अत्र भामाशाहः महाराणा प्रतापाय धनराशिं समर्पयति।
व्याख्या – भामाशाहः विनयेन कथयति – हे महाराज! अहम् अपमानं न करोमि। तुच्छसेवके का शक्तिः येन सः एतादृशं दुःसाहसं कुर्यात्? गृह्णातु महाराज! गृह्णातु! देशस्य धर्मस्य च रक्षा करोतु। प्रतापः हर्षेण धनं गृहीत्वा कथयति – हे मन्त्रिवर्य! त्वं धन्यः! तव जननी धन्या। हे अभिन्नहृदय! कथयतु अस्यां कियती सम्पत्तिः? भामाशाहः प्रसन्नमुखः प्रणम्य कथयति – महाराज! इयती एव स्वल्पतमा यत् अनया द्वादश वर्षाणि यावत् पञ्चविंशति सहस्र सैनिकाः सहर्ष योद्धुं शक्नुवन्ति। प्रतापः आश्चर्येण कथयति – अहो! तदा तु किं कथनीयम्? अनया महत्कार्य सिद्ध्यति। सर्वान् सम्बोध्य कथयति – अद्य अस्मात् क्षणात् राणा स्वदेशस्य पारतन्त्र्यशृङ्खलाः भङ्क्त्वा, शत्रून् संहृत्य, धर्मं रक्षितुं योत्स्यते, अवश्य योत्स्यते। भामाशाहम् उद्दिश्य कथयति – हे मित्र! त्वं धन्यः! आगच्छ, त्वां गाढम् आलिङ्गितुम् इच्छामि।
विशेषः – अत्र भामाशाहस्य स्वामिभक्तिः, त्यागः, देशप्रेम च दर्शितः। प्रतापस्य उत्साहः, कृतज्ञता, युद्धनिश्चयः च स्पष्टः।
(ख)
कंचुकी: — आर्यवसुभद्र ! किं नु खलु भवान् प्रस्थितः ?
कंचुकी: — आदिष्टोऽस्मि देव्या मित्रावसुजनन्या — “कंचुकिन् ! त्वया यावन्मलयवत्या जामातुश्च रक्तवासांसि नेतव्यानि ।” राजदुहिता च श्वसुरकुले वर्तते । जीमूतवाहनः समुद्रवेलां द्रष्टुमद्य गत इति श्रूयते । तज्जाने, किं राजपुत्र्याः सकाशं गच्छामि अथवा जामातुरिति ।
प्रतीहारः: — आर्य ! अत्र राजपुत्र्याः सकाशं गन्तव्यम् । तत्र हि कदाचित् जामाता स्वयमेवागतो भविष्यति ।
कंचुकी: — साधूक्तम् । अथ भवान् पुनः क्व प्रस्थितः ?
(ग)
यूरूपीयः: — किम् अपराद्धमनेन ?
राजपुरुषः: — अनेन बमनामकास्त्रेण एको राजकीययूरूपीयो हतः ।
खुदीरामः: — मया स तु भ्रमाद् हतः, न तं हन्तुमैच्छम् । तद्धननं प्रति निर्दुष्टोऽस्मि ।
यूरूपीयः: — कुतः शिक्षितम् ?
खुदीरामः: — मयाऽन्यदेशात् शिक्षितं, शिक्षिताश्चात्रत्याः सर्वे ताभिमार्णस्यायं विधिः ।
यूरूपीयः: — मौनमास्ताम् । त्वदुक्तभ्रान्तौ प्रमाणाभावात् प्राणदण्डेन दण्ड्यसे ।
खुदीरामः: — अनुगृहीतोऽस्मि, वन्दे मातरम् । (राजपुरुषौ गृहीत्वा गच्छतः) (निष्क्रामन्)
सर्वे भवन्तो योद्धारो देशरक्षादृढब्रताः ।
वज्रभेदविभेदार्थं बुद्धिपूर्वकम् ॥
(घ)
प्रतापः: — अरे धिक् माम् । यदि अहं मातृभूमिं रक्षितुं न शक्नोमि, किम् अत्र वासेन मे प्रयोजनम् , क्वचन गत्वा कथं न स्वीयान् प्राणान् सन्त्यजामि ? (दीर्घ निःश्वसिति) ततः प्रविशति कश्चन राजपुत्रः वीरः ।
राजपुत्रः: — (राजोचितं प्रणम्य) विजयतां विजयतां महाराजः ।
प्रतापः: — (दीर्घ निश्वस्य मुखम् उन्मील्य च) हा धिक् ? विजयध्वनिं कृत्वा त्वमपि एवं मां लज्जयसे भ्रातः ।
खण्डः – ४
प्रश्न ९. अधोलिखितेषु केषाञ्चित् चतुर्णां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत – 4×2=8
-
“सत्य प्रतिज्ञा हि सदा” पाठाधारेण बाणाधीना समृद्धिः कथं भवति ?
“सत्य प्रतिज्ञा हि सदा” पाठानुसारेण बाणाधीना समृद्धिः तदा भवति यदा राजा स्वप्रतिज्ञायां दृढः सन् शत्रुभिः सह युद्धं करोति। बाणाः शत्रून् विध्वंसयन्ति, तेन राज्ये धनधान्यादिकं वर्धते। एवं बाणाधीना समृद्धिः भवति।
-
“शकुन्तलावण्यं” पाठानुसारेण सर्वदमनस्य रक्षाकरण्डकं कस्मात् कारणात् परिश्रष्टम् ?
“शकुन्तलावण्यं” पाठानुसारेण सर्वदमनस्य रक्षाकरण्डकं शकुन्तलायाः सौन्दर्यमोहितत्वात् परिश्रष्टम्। सः शकुन्तलायाः रूपेण मुग्धः भूत्वा स्वरक्षाकरण्डकं विस्मृतवान्।
-
“तव रहस्यम्” इति पाठस्य मूलग्रन्थः लेखकश्च लेखनीयौ ।
“तव रहस्यम्” इति पाठस्य मूलग्रन्थः “अभिज्ञानशाकुन्तलम्” अस्ति। अस्य लेखकः महाकविः कालिदासः अस्ति।
-
“परोपकाराय शरीरलाभः” पाठाधारेण कः पक्षी उद्धृत्य अनुदिनं भुजङ्गान् आहारयति ?
“परोपकाराय शरीरलाभः” पाठाधारेण गरुडः पक्षी उद्धृत्य अनुदिनं भुजङ्गान् आहारयति। सः प्रतिदिनं सर्पान् भक्षयति।
-
“विवेकोदयम्” पाठानुसारेण संसारचक्रवाहकस्य महामोहस्य योगः किं वर्तते ?
“विवेकोदयम्” पाठानुसारेण संसारचक्रवाहकस्य महामोहस्य योगः “अविद्या” वर्तते। अविद्यया एव मोहः उत्पद्यते, यः संसारचक्रं चालयति।
-
“क्रान्तिकारिणां देशभक्तिः” पाठाधारेण नरेन्द्रः कथं राजकीयपुरुषैः रक्ष्यते ?
“क्रान्तिकारिणां देशभक्तिः” पाठाधारेण नरेन्द्रः राजकीयपुरुषैः गुप्तस्थानेषु स्थापयित्वा रक्ष्यते। ते तं शत्रुभ्यः छादयन्ति, तस्य रक्षणाय स्वप्राणान् अपि त्यजन्ति।
-
“संस्थापयिष्ये मम धर्मराज्यम्” पाठानुसारेण राज्ञां परमो धर्मः कः ?
“संस्थापयिष्ये मम धर्मराज्यम्” पाठानुसारेण राज्ञां परमो धर्मः “प्रजापालनम्” अस्ति। राजा प्रजाः पालयति, तासां रक्षणं करोति, एवं धर्मराज्यं स्थापयति।
-
“उदारमना भामाशाहः” पाठाधारेण आत्म-हननं केषां कर्म वर्तते ?
“उदारमना भामाशाहः” पाठाधारेण आत्म-हननं “कायराणाम्” कर्म वर्तते। ये भयभीताः सन्ति, ते आत्महननं कुर्वन्ति। भामाशाहः तु स्वदेशार्थं सर्वस्वं त्यक्तवान्।
प्रश्न १०. अधोलिखितेषु छन्दःसु कस्यचिदेकस्य लक्षणम् उदाहरणं च लिखत –
-
(अ) अनुष्टुप्
लक्षणम् – अनुष्टुप् छन्दसि प्रतिपादे अष्टाक्षराणि भवन्ति। चतुर्भिः पादैः सम्पूर्णं भवति। अस्य लक्षणम् – “श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सप्तमं द्विचतुर्थयोः। गुरु पञ्चममष्टं च शेषाणि लघूनि च।”
उदाहरणम् – “श्लोकैः पद्यैश्च गद्यैश्च काव्यं सुन्दरमुच्यते।”
-
(ब) वसन्ततिलका
लक्षणम् – वसन्ततिलका छन्दसि प्रतिपादे चतुर्दशाक्षराणि भवन्ति। अस्य लक्षणम् – “तत्पराश्चेत् भवेत् वसन्ततिलका।”
उदाहरणम् – “सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।”
-
(स) मालिनी
लक्षणम् – मालिनी छन्दसि प्रतिपादे पञ्चदशाक्षराणि भवन्ति। अस्य लक्षणम् – “ननमयययुतं मालिनी भोगिलोकैः।”
उदाहरणम् – “मालिनी मधुरा गीता श्रोतृणां हृदयङ्गमा।”
प्रश्न ११. निम्नलिखितेषु अलङ्कारेषु कस्यचिदेकस्य लक्षणम् उदाहरणं च लिखत –
-
(अ) उत्प्रेक्षा
लक्षणम् – उत्प्रेक्षालङ्कारे उपमानस्य सम्भावना क्रियते। यत्र उपमेये उपमानस्य सम्भावना भवति, स उत्प्रेक्षालङ्कारः।
उदाहरणम् – “मुखं तस्याः प्रसन्नं च चन्द्र इव विभाति हि।” (अत्र मुखे चन्द्रस्य सम्भावना कृता।)
-
(ब) दीपकम्
लक्षणम् – दीपकालङ्कारे एकः धर्मः अनेकेषु उपमेयेषु आरोप्यते। यथा दीपः एकः अनेकान् प्रकाशयति, तथैव एकः धर्मः अनेकेषु वर्तते।
उदाहरणम् – “सर्वे गुणाः सन्ति तस्मिन् राज्ञि शूरे च पण्डिते।” (अत्र “गुणाः” धर्मः अनेकेषु आरोपितः।)
-
(स) क्रान्तिमान्
लक्षणम् – क्रान्तिमान् अलङ्कारे वाक्यस्य क्रमः उल्लङ्घ्यते। यत्र वाक्यार्थः क्रमात् भिन्नः भवति, स क्रान्तिमान् अलङ्कारः।
उदाहरणम् – “गच्छति पुरतः शत्रुः पश्चात् धावति वीरः।” (अत्र क्रमः उल्लङ्घितः।)