RBSE Class 12th 2015 Sanskrit Sahityam-SS-12-2015 Previous Year Papers

उच्च माध्यमिक परीक्षा, 2015
SENIOR SECONDARY EXAMINATION, 2015

संस्कृत साहित्यम्

परीक्षार्थिभ्य: सामान्यनिर्देशा:

1. परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक अनिवार्यत: लेख्यः ।
2. सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या: ।
3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम् ।
4. प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम् ।

55----7 2--Sanskrit Sah. 'SS-602| 2 [ Turn over

प्रश्न 1

अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

अस्मान् परितः यत् वृत्तं आवृणोति तत् पर्यावरणम् इति कथ्यते। तत् द्विविधम् – प्रकृतिनिर्मितं मानवनिर्मितञ्च। सम्प्रति संसारे औद्योगिकविकासेन सह पर्यावरणप्रदूषणस्य समस्या सम्मुखीना अस्ति। विविधोद्योगैः नवाविष्कारैश्च वायुमण्डलं, जलं च प्रदूषितं संजातम्। जनसंख्या विस्फोटेन, वनानां विनाशेन, वाहनानामपरिमितेन धूमेन, विषमिश्रितरसायनानामुपयोगेन, ध्वनिप्रदूषणेन च सर्वत्र हाहाकारः व्याप्ता दृश्यन्ते। अस्याः प्रदूषणसमस्यायाः निवारणाय पर्यावरणसंरक्षणार्थ अस्माभिः सर्वैरेव प्रयत्नः कर्त्तव्यः।

1. (0) पर्यावरणं कतिविधम् ? (एकपदेन उत्तरम्)

   उत्तरम्: द्विविधम्।

2. (i) प्रदूषणसमस्यायाः निवारणाय अस्माभिः सर्वैरेव प्रयत्नः कर्त्तव्यः ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

   उत्तरम्: आम्, प्रदूषणसमस्यायाः निवारणाय पर्यावरणसंरक्षणार्थ अस्माभिः सर्वैरेव प्रयत्नः कर्त्तव्यः।

3. (ii) “सम्प्रति संसारे ............... अस्ति ।” इत्यत्र ‘अस्ति’ क्रियायाः कर्तृपदं किम् ?

   उत्तरम्: समस्या।

प्रश्न 2

निम्नलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

परेषाम् उपकारः परोपकारोऽस्ति। अन्येभ्यो मनुष्येभ्यो जीवेभ्यो वा तेषां हितसम्पादनार्थ यत् किंचिद् दीयते, तेषां कार्यं वा क्रियते, तत् सर्वं परोपकारशब्देन उच्यते। संसारे परोपकार एव स गुणो विद्यते, यः मनुष्येषु प्राणिषु वा सुखस्य प्रतिष्ठा करोति। समाजसेवायाः भावना, देशप्रेमभावना, देशभक्तिः, दीनोद्धरणभावना, परदुःखकातरता सहानुभूत्यादयश्च परोपकार-गुणस्य ग्रहणेनेव भवति। परोपकारकरणेन हृदयं पवित्रं, सत्वभावसमन्वितं सरलं विनयोपेतं सदयं च भवति। परोपकारिणः परेषां दुःखं स्वीयं दुःखं मत्वा तन्नाशाय प्रयतन्ते। ते दीनेभ्यो दानं ददति, निर्धनेभ्यो धनं, वस्त्रहीनेभ्यो वस्त्रं, पिपासितेभ्यो जलं, बुभुक्षितेभ्योऽन्नम् अशिक्षितेभ्यश्च शिक्षां ददति। सज्जनाः परोपकारेणैव प्रसन्नाः भवन्ति। ते परोपकारकरणे स्वदुःखं न गणयन्ति। परोपकारेण सुखं शान्तिश्च लभ्यते।

1. (i) अन्येभ्यः मनुष्येभ्यः यत् किंचित् हितसम्पादनार्थ क्रियते तत् किम् ? (एकपदेन उत्तरम्)

   उत्तरम्: परोपकारः।

2. (ii) सज्जनाः केन प्रसन्नाः भवन्ति ? (एकपदेन उत्तरम्)

   उत्तरम्: परोपकारेण।

3. (iii) परोपकारकरणेन हृदयं कीदृशं भवति ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

   उत्तरम्: परोपकारकरणेन हृदयं पवित्रं, सत्वभावसमन्वितं, सरलं, विनयोपेतं, सदयं च भवति।

खण्ड - क

4. (iv) “ते दीनेभ्यो दानं ददति ।” इत्यस्मिन् वाक्ये 'ददति' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम् ?

   उत्तर: 'ददति' क्रियायाः कर्तृपदम् 'ते' अस्ति।

5. (v) “ते परोपकरणे .................... न गणयन्ति ।” इत्यत्र 'ते' इति सर्वनामपदं कस्य संज्ञापदस्य स्थाने प्रयुक्तम् अस्ति ?

   उत्तर: 'ते' सर्वनामपदम् 'सज्जनाः' अथवा 'उदाराः' इत्यादिसंज्ञापदस्य स्थाने प्रयुक्तम् अस्ति। (गद्यांशानुसारम्)

6. (vi) “निर्दयम्” इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत।

   उत्तर: 'निर्दयम्' इत्यस्य विलोमपदम् 'सदयम्' अस्ति।

7. (vii) 'ते दुःखम्' इत्यनयोः विशेषणपदं किम् ?

   उत्तर: 'ते' इति सर्वनामपदम्, 'दुःखम्' इति विशेष्यपदम्। अत्र विशेषणपदं नास्ति; यदि 'महत् दुःखम्' इत्यादि भवेत् तर्हि 'महत्' विशेषणं स्यात्।

8. (viii) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।

   उत्तर: 'परोपकारः' अथवा 'दानशीलता' इति शीर्षकं समुचितम्।

खण्ड - ख

3. प्रदत्तशब्दानां सहायतया कथासंयोजनं करणीयम् –

   पूर्णकथा:
   एकं गुरुकुलम् आसीत्। गुरुः शिष्यान् पाठयति स्म। शिष्यः भवितुम् इच्छुकः आसीत्। ततः परीक्षा अभवत्। देवः कुत्र वसति इति प्रश्नः आसीत्। उत्तरम् – सर्वत्र देवः वसति। गुरुः सन्तुष्टः अभवत्। एवं शिष्यः ज्ञानी भवति।

   अथवा

   क्रमरहितानि वाक्यानि समुचितक्रमानुसारं लिखत –

   1. गोविन्दः गुरुः 'सम्पसभा' इति संस्थायाः स्थापनां कृतवान्।
   2. मानगढपर्वतोपरि सम्पसभायाः प्रथमम् अधिवेशनम् अभवत्।
   3. आङ्ग्लशासकाः रुष्टाः अभवन्।
   4. आङ्ग्लसैनिकैः मानगढपर्वतः आक्रान्तः।
   5. आङ्ग्लसैनिकाः जनानाम् उपरि गुलिकाप्रहारं कृतवन्तः।
   6. तेन सार्थकं सहस्रं बनवासिनः मृताः।
   7. जनाः जागरूकाः अभवन्।
   8. प्रतिवर्षम् एतद् अधिवेशनं भवति।
   समुचितक्रमः:
   (i) गोविन्दः गुरुः 'सम्पसभा' इति संस्थायाः स्थापनां कृतवान्।
   (ii) मानगढपर्वतोपरि सम्पसभायाः प्रथमम् अधिवेशनम् अभवत्।
   (iii) आङ्ग्लशासकाः रुष्टाः अभवन्।
   (iv) आङ्ग्लसैनिकैः मानगढपर्वतः आक्रान्तः।
   (v) आङ्ग्लसैनिकाः जनानाम् उपरि गुलिकाप्रहारं कृतवन्तः।
   (vi) तेन सार्थकं सहस्रं बनवासिनः मृताः।
   (vii) जनाः जागरूकाः अभवन्।
   (viii) प्रतिवर्षम् एतद् अधिवेशनं भवति।

4. प्रदत्त संकेतानुसारं लिखत — (80 शब्दाः)

खण्ड-ग

5. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत —

तदतिकुटिल चेष्टादारुणे राज्यतन्त्रे, अस्मिन् महामोहकारिणि च यौवने कुमार ! तथा प्रयतेथा: यथा नोपहस्यसे जनै:, न निन्द्यसे साधुभि:, न धिक्क्रियसे गुरुभि:, नोपालभ्यसे सुहृदूभि:, न वञ्च्यसे सुहृद्भि:, न विडम्ब्यसे लक्ष्म्या, नाक्षिप्यसे विषयै: नापहियसे सुखेन | इदमेव च पुन: पुनरभिधीयसे -- विद्वांसमपि, सचेतसमपि, महासत्वमपि, अभिजातमपि, धीरमपि, प्रयत्नवन्तमपि पुरुषं दुर्विनीता खलीकरोति लक्ष्मीरित्येतावदभिधायोपशशाम ।

1. अभिजातमपि पुरुषं का खलीकरोति ? (एकपदेन उत्तरम्)

   लक्ष्मीः (दुर्विनीता लक्ष्मीः)

2. इदमेव च पुनः पुनः कस्मै अभिधीयते ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

   इदमेव च पुनः पुनः कुमाराय अभिधीयते।

3. "यौवने कुमार ! तथा प्रयतेथा:" इत्यत्र विशेषणपदेन अन्वितिं कुरुत।

   अत्र "महामोहकारिणि" इति विशेषणपदं "यौवने" इति पदेन अन्वितम्।

4. "विद्वांसमपि …………… उपशशाम" इत्यत्र 'लक्ष्मीः' इति कर्तुः क्रियापदं किम् ?

   अत्र 'लक्ष्मीः' इति कर्तुः क्रियापदं "खलीकरोति" अस्ति।

6. अधोनिर्दिष्टं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत —

यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावच्च दूरे जरा,
यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नागतः ।
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्,
गलिते भवने च कूपखननं प्रोक्ता न कीदृशः ॥

1. वृद्धावस्थायां कं प्रति उद्यमः नोचितः ? (एकपदेन उत्तरम्)

   आत्मश्रेयसि (वृद्धावस्थायाम् आत्मश्रेयसि उद्यमः नोचितः)

2. कस्मिन् विदुषा महान् प्रयत्नः कार्यः ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

   विदुषा आत्मश्रेयसि महान् प्रयत्नः कार्यः।

3. "यावत् स्वस्थम् …………… कलेवरगृहम्" उचितपदेन अन्वितिं कुरुत।

   अत्र "स्वस्थम्" इति विशेषणपदं "कलेवरगृहम्" इति पदेन अन्वितम्।

4. "वृद्धावस्था" इत्यस्य का पर्यायः ?

   "वृद्धावस्था" इत्यस्य पर्यायः "जरा" अस्ति।

निम्नांकितं नाट्यांशं सम्पठ्य प्रश्नानामुत्तराणि लिखत —

1. कौशल्या कस्य मुखपुण्डरीकं पश्यति ? (एकपदेन उत्तरम्‌)

   उत्तरम्‌: लवस्य।

2. लवं कस्मिन्‌ गृहीत्वा अरुन्धत्याः मनोरथः पूरितः ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्‌)

   उत्तरम्‌: लवम्‌ उत्सङ्गे गृहीत्वा अरुन्धत्याः मनोरथः पूरितः।

3. "घर्घरानुनादिना स्वरेण च रामभद्रमनुसरति" इत्यत्र विशेष्यपदं किम्‌ ?

   उत्तरम्‌: स्वरेण।

4. "न केवलं मांसलोज्ज्वलेन ................... रामभद्रमनुसरति" इत्यस्मिन्‌ वाक्ये कर्तृक्रियापदयोः उल्लेखः कुरुत।

   उत्तरम्‌: कर्तृपदम्‌ – "लवः" (अध्याहृतम्‌), क्रियापदम्‌ – "अनुसरति"।

निम्नलिखितशब्दयोः हिन्दीभाषायाम्‌ आङ्ग्लभाषायां वा अर्थ लिखत —

1. नीडेषु

   अर्थः: घोंसलों में (In nests)।

2. जहाति

   अर्थः: छोड़ता है (Leaves/Abandons)।

रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत —

1. मानव: विद्यया अमृतम्‌ अश्नुते । (रेखांकित: विद्यया)

   प्रश्नः: मानवः केन अमृतम्‌ अश्नुते ?

2. निर्गलिताम्बुगर्भ शरदूधनं चातकोऽपि नार्दति । (रेखांकित: शरदूधनम्‌)

   प्रश्नः: किं निर्गलिताम्बुगर्भं चातकोऽपि नार्दति ?

3. दूरस्थितानां मैत्री नश्यति । (रेखांकित: दूरस्थितानाम्‌)

   प्रश्नः: केषां मैत्री नश्यति ?

4. भगवद्दाक्यानि समाप्तानि न भवन्ति । (रेखांकित: भगवद्दाक्यानि)

   प्रश्नः: कानि समाप्तानि न भवन्ति ?

निम्नांकितवाक्ययोः भावार्थः हिन्दीभाषायाम्‌, आङ्ग्लभाषायां संस्कृते वा लेख्यः —

1. देहं वा पातयेयं कार्य वा साधयेयम्‌ ।

   भावार्थः (हिन्दी): या तो शरीर का नाश कर दूँ या कार्य को सिद्ध करूँ। अर्थात् कार्य सिद्धि के लिए प्राणों की बाजी लगा दूँ।

   भावार्थः (आङ्ग्ल): Either I will sacrifice my body or accomplish the task. (Meaning: I will risk my life to achieve the goal.)

2. लक्ष्मीः स्वयं वाउञ्छति वासहेतोः ।

   भावार्थः (हिन्दी): लक्ष्मी (धन-सम्पत्ति) स्वयं निवास के लिए इच्छुक होती है। अर्थात् सद्गुणी व्यक्ति के पास धन स्वयं आकर ठहरता है।

   भावार्थः (आङ्ग्ल): Lakshmi (wealth) herself desires to reside (with virtuous people). (Meaning: Wealth naturally comes to those who are virtuous.)

11. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत – 2

ददाति प्रतिगृहणाति गुह्यमाख्याति पृच्छति |
भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥

2. निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत –

1. “यद्यदाचरति श्रेष्ठः” इत्यस्मिन् कर्तृक्रियापदयोः चयनं कुरुत ।

   कर्तृपदम् – श्रेष्ठः
   क्रियापदम् – आचरति

2. “तर्पः कार्षापणः कदाचिद् भवेत्” इत्यत्र विशेषणं किम् ?

   विशेषणम् – कार्षापणः (तर्पः इति विशेष्यम्)

3. “पशुहत्या तु तेषाम् आक्रीडनम्” इत्यत्र रेखांकितपदस्य स्थाने संज्ञापदस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनः लिखत ।

   रेखांकितपदम् – तेषाम् (सर्वनाम)
   संज्ञापदेन सह वाक्यम् – पशुहत्या तु राजपुत्राणाम् आक्रीडनम् । (अथवा अन्य उचित संज्ञा)

4. “कदाचित्ताभ्यां त्वं भवेत्” इत्यत्र सर्वनामपदचयनं कुरुत ।

   सर्वनामपदानि – ताभ्याम्, त्वम्

5. “एकस्मिन् दिने श्रीनायारः पत्रमेकं धृत्वा मस्तकमवनमय्य पठन् आसीत्” इत्यत्र रेखांकितपदस्य पर्यायबोधकं पदं लिखत ।

   रेखांकितपदम् – अवनमय्य (नमस्कारार्थम्)
   पर्यायबोधकपदम् – नमयित्वा / प्रणम्य

6. “मयानुभूतमस्ति यदयं कुटिलः किन्तु नानादेशेषु नानारूपाणि धृत्वा गुप्तं विचरति” इत्यत्र रेखांकितपदस्य विलोमार्थकं पदं लिखत ।

   रेखांकितपदम् – गुप्तम्
   विलोमार्थकपदम् – प्रकटम् / व्यक्तम्

7. “तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे” इत्येतत् वाक्यं कः कस्मै कथयति ?

   एतत् वाक्यं शकुन्तला दुष्यन्ताय कथयति । (अभिज्ञानशाकुन्तलम् नाटकस्य प्रसङ्गः)

3. ईशावास्योपनिषदि कति मन्त्राः सन्ति ?

4. कालिदासाय कः अलंकारः प्रियः अस्ति ?

5. अर्थगौरवाय कः कविः प्रसिद्धः अस्ति ?

6. श्रीमद्भगवद्गीता महाभारतस्य कस्मिन् पर्वणि विद्यते ?

7. महाकविभवभूतिना विरचितं नाटकद्वयं लिखत । 2

8. हृषीकेशभट्टाचार्यस्य गद्यरचना का अस्ति ?

9. भट्टमयुरानाथशास्त्रिणा जयपुर नगरमाधृत्य रचितरचनाद्वयं लिखत ।

प्रश्न 20 से 25

प्रश्न 20

त्रिलघु: कः गण: भवति ?

प्रश्न 21

प्रतिचरणं सप्तदशवर्णा: कस्मिन् छन्दसि भवति ?

प्रश्न 22

अधोलिखितेषु कयोश्चिद् छन्दसोः लक्षणोदाहरणे लिखत —

1. वसन्ततिलका
2. मालिनी
3. उपजाति

प्रश्न 23

निम्नलिखित पंक्तिषु छन्दसः नामोल्लेखं कुरुत —

1. पादपैस्थैश्च वेदः।
2. मनो मे संमोहस्थिरमपि हरत्येष बलवान्।
3. सा वाणी विनयः स एवं सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ।

प्रश्न 24

पदसमुदायेन यत्र अनेकार्थकथनं भवति तत्र कः अलंकारः ? तस्य परिभाषापि लेखया।

प्रश्न 25

अधोलिखितयोः कयोश्चिद् अलंकारयोः लक्षणोदाहरणे लिखत —

1. उपमा
2. अर्थान्तरन्यासः
3. रूपकम्

प्रश्न 26

अधोलिखितेषु पंक्तिषु अलंकारस्य नामोल्लेखं कुरुत —

1. मृदुलतान्तलतान्तमलोकयतू।
2. यथा इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्।
3. समानो मन्त्रः समितिः समानी।