-SS-12-2018 from the 2018 exam year is part of the Class 12th previous year papers archive on RBSE Solution. Many learners start here after finishing the textbook to see how questions were actually framed on the Rajasthan Board of Secondary Education (RBSE) paper.
Treat this question paper as a mock under gentle timing first, then as a marking exercise the second time. The introduction on this page is written only for this subject-and-year pair, not copied from other pages.
Bookmark the link if you coach juniors — the layout stays stable for search engines and classroom sharing.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board |
RBSE |
| Class |
Class 12th |
| Exam year |
2018 |
| Subject |
-SS-12-2018 |
| Resource type |
Previous Year Papers |
| Category |
RBSE Previous Year Question Papers |
| Website |
RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2018, and subject -SS-12-2018 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the -SS-12-2018 question paper from 2018 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 12th 2018 -SS-12-2018
Scroll through the Previous Year Papers pages for -SS-12-2018 (2018).
Rajasthan Board Class 12th -SS-12-2018 2018 solved Previous Year Question Papers
परीक्षार्थिभ्य: सामान्य निर्देशा:
- परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक अनिवार्यत: लेख्य:
- सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या:
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्
- प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तर क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्
SS-2-Sanskrit Sah.(Supp.) F [ Turn Over
यहाँ से काटिए
2. अधोलिखित पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
अलं महीपाल तव श्रमेण,
प्रयुक्तमप्यस्ति मितो वृथा स्यात्।
न पादपोन्मूलन शक्तिरंहः,
शिलोच्चये मूर्छति मारूतस्य॥
- प्रयुक्तमपि किं वृथा स्यात्? [1]
- ‘इपपर्याप्तम्’ इति पदस्य पर्यायपदं पद्यांशात् लिखत। [1]
- “अलं महीपाल तव श्रमेण” इति कः कथयति? [2]
उत्तराणि:
- प्रयुक्तमपि मितः (मित्र) वृथा स्यात्।
- पर्यायपदम्: ‘मितः’ (अल्प/पर्याप्त नहीं)।
- यह वाक्य कवि (वाल्मीकि) ने राजा (महीपाल) से कहा है, जो व्यर्थ परिश्रम की निरर्थकता बताता है।
3. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
संघटनद्वारा किं न भवति? किं मस्ति दुष्करं कर्म यत् संघटन सुकरं न जायते? अस्माकं पूर्वजानां संघटन-सम्बन्धिन्यो गौरव-गाथाः सम्पूर्ण विश्वस्य पुनरावृत्ति पृष्ठेषु सुवर्णाक्षरैः अङ्किताः सन्ति। पुनः किमद्य कारणं, यद् वयं स्वकीयां महतीं शक्तिं विस्मृतिगर्ते निपात्य अकर्मण्या भूत्वा तिष्ठामो निज दैन्यं च दुष्ट घोषयन्तः शपामहे?
- वयं किं विस्मृतिगर्ते निपात्य अकर्मण्या भूत्वा तिष्ठामः? [1]
- संघटनशक्त्या किं सुकरं जायते? [2]
- “यद् वयं स्वकीयां महतीं …………” इत्यत्र ‘शपामहे’ इति क्रिया पदस्य कर्तृपदं लिखत। [2]
उत्तराणि:
- वयं स्वकीयां महतीं शक्तिं विस्मृतिगर्ते निपात्य अकर्मण्या भूत्वा तिष्ठामः।
- संघटनशक्त्या सर्वं दुष्करं कर्म सुकरं जायते।
- कर्तृपदम्: ‘वयम्’।
4. अधोलिखित नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
तमसा – उचितमेव दाक्षिण्यं स्नेहस्य, सञ्जीवनोपायस्तु मौलिक एव रामभद्रस्याद्य संनिहितः।
मुरला – कथमिव?
तमसा – तत्सर्वं श्रूयताम्। पुरा किल वाल्मीकितपोवनोपकण्ठात् परित्यज्य निवृत्ते सति लक्ष्मणे सीता देवी प्राप्त प्रसववेदनम् अति दुःखसंवेगादात्मानं गङ्गाप्रवाहे निक्षिप्तवती। तदैव तत्र सा च प्रसूता।
- गङ्गाप्रवाहे का निक्षिप्तवती? [1]
- ‘प्रसूता’ इति पदस्य विलोमं नाट्यांशात् लिखत। [1]
- सीता दारकद्वयं कदा प्रसूता? [2]
उत्तराणि:
- सीता देवी गङ्गाप्रवाहे निक्षिप्तवती।
- विलोमम्: ‘निवृत्ते’ (प्रसूता का विलोम)।
- सीता दारकद्वयं तदैव प्रसूता यदा सा गङ्गाप्रवाहे निक्षिप्ता, अर्थात् लक्ष्मणे निवृत्ते सति।
4) रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –
-
क) यक्ष: रामगिरि-आश्रमेषु निवसति सदा । [1]
प्रश्नः – यक्षः कुत्र निवसति सदा?
-
ख) विदूषकः मम मित्रम् अस्ति । [1]
प्रश्नः – कः मम मित्रम् अस्ति?
-
ग) पाण्डवाः पञ्च भ्रातरः सन्ति । [1]
प्रश्नः – पाण्डवाः कति भ्रातरः सन्ति?
5) निम्नलिखितयोः वाक्ययोः भावार्थं संस्कृते वा लिखत –
-
क) पैशुन्यं परदूषणम् । [2]
भावार्थः – पैशुन्यम् अर्थात् परस्य दोषकथनम्। अतः पैशुन्यं परदूषणम् इति कथ्यते।
-
ख) भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति । [2]
भावार्थः – भाग्यस्य क्रमेण एव धनानि आगच्छन्ति च गच्छन्ति च। अर्थात् धनागमनं भाग्याधीनम्।
6) अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयसहितं सरलम् अर्थं हिन्द्यां संस्कृते वा लिखत – [3]
उत्तमं प्रणिपातेन, मध्यमं भेदेन योजयेत् ।
नीचमल्पप्रदानेन, समशक्ति पराक्रमः ।।
अन्वयः – उत्तमं प्रणिपातेन, मध्यमं भेदेन, नीचम् अल्पप्रदानेन योजयेत् । समशक्ति पराक्रमः ।
अर्थः (हिन्दी) – उत्तम (श्रेष्ठ) व्यक्ति को प्रणाम (विनय) से, मध्यम व्यक्ति को फूट डालकर, नीच (अधम) व्यक्ति को थोड़ा देकर वश में करना चाहिए। समान शक्ति वाले से पराक्रम (युद्ध) ही उचित है।
7) निम्नलिखितयोः शब्दयोः हिन्दीभाषायाम् आङ्ग्लभाषायां वा अर्थं लिखत –
-
क) कृष्णवर्त्मा [1]
हिन्दी अर्थः – अग्नि (जिसका मार्ग काला है)। English: Fire.
-
ख) वे [1]
हिन्दी अर्थः – बुनकर (वयनकर्ता)। English: Weaver.
8) “बुद्धिमान् मनुष्यः स्वकार्यं नीत्या साधयति” अत्र विशेषणपदं किम् ? [1]
उत्तरम् – 'बुद्धिमान्' इति विशेषणपदम्।
9) “राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्” इत्यत्र 'अनुगच्छति' क्रियायाः कर्ता कः ? [1]
उत्तरम् – 'जनः' इति कर्ता।
10) “अरा मा मैवम्” रेखांकितपदस्य पर्यायपदं लिखत । [1]
उत्तरम् – 'अरा' इत्यस्य पर्यायपदम् 'अरिः' (शत्रुः) अथवा 'रिपुः' इति।
11) “विचारमूढ़ः प्रतिमासि मे कान्ते” इत्यत्र 'त्वम्' सर्वनामस्थाने संज्ञापदस्य प्रयोगं कुरुत । [1]
उत्तरम् – 'त्वम्' स्थाने 'कान्ते' इति संज्ञापदम्। अतः वाक्यम् – "विचारमूढ़ः प्रतिमासि मे कान्ते" इति यथावत्।
12) “भारतीयशो भुशं ...........” इत्यत्र रेखांकितपदस्य विलोमपदं लिखत । [1]
उत्तरम् – 'भुशम्' इत्यस्य विलोमपदम् 'अल्पम्' अथवा 'स्वल्पम्' इति।
13) “अहं भागिनेयः । अत्र मे प्राणदक्षिणाम्” इति कः कं प्रति कथयति? [1]
उत्तरम् – अयं संवादः 'युधिष्ठिरः' 'यक्षम्' प्रति कथयति। (यक्षप्रश्नप्रसङ्गः)
14) यज्ञे कति ऋत्विजः भवन्ति? नामोल्लेखपूर्वकं वर्णनं कुरुत । [3]
उत्तरम् – यज्ञे षोडश (16) ऋत्विजः भवन्ति। तेषां नामानि –
- होता
- अध्वर्युः
- उद्गाता
- ब्रह्मा
- प्रतिप्रस्थाता
- प्रस्तोता
- प्रतिहर्ता
- सदस्यः
- ग्रावस्तुत्
- उन्नेता
- नेष्टा
- सुब्रह्मण्यः
- अच्छावाकः
- आग्नीध्रः
- पोता
- यजमानः (यद्यपि यजमानः ऋत्विक् न, तथापि गण्यते)
एते सर्वे यज्ञसम्पादनाय आवश्यकाः भवन्ति।
5) 'भमुद्राराक्षसम्' इत्यस्य नाटकस्य रचनाकारः कः ? इदं कतिअङ्केषु विभक्तम् अस्ति?
उत्तरम्: 'मुद्राराक्षसम्' नाटकस्य रचनाकारः विशाखदत्तः अस्ति। इदं नाटकं सप्तअङ्केषु विभक्तम् अस्ति।
6) हर्षचरितस्य संक्षिप्त परिचय लिखत |
उत्तरम्: हर्षचरितं बाणभट्टेन रचितं संस्कृतगद्यकाव्यम् अस्ति। अस्य नायकः सम्राट् हर्षवर्धनः अस्ति। अष्टौ उच्छ्वासेषु विभक्तम् एतत् काव्यं हर्षस्य पूर्वजानाम्, राज्याभिषेकस्य, यात्रायाः, धार्मिककार्याणां च वर्णनं करोति। अस्य शैली अलङ्कारपूर्णा, दीर्घसमासयुक्ता च अस्ति।
7) निम्नलिखित-प्रश्नानां संक्षिप्तम् उत्तर लिखत-
- सोवियतभूमिनेहरूपुरस्कारेण कः महाकविः सम्मानितः?
उत्तरम्: सोवियतभूमिनेहरूपुरस्कारेण महाकविः सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला' सम्मानितः। (अथवा अन्यः उपयुक्तः महाकविः)
- "जरासन्धवधम्" इति महाकाव्यस्य लेखकः कः?
उत्तरम्: "जरासन्धवधम्" महाकाव्यस्य लेखकः महाकविः माघः अस्ति। (अथवा यथोचितम्)
- श्रीनिवासाचार्येण रचितस्य उपन्यासस्य किं नाम अस्ति?
उत्तरम्: श्रीनिवासाचार्येण रचितस्य उपन्यासस्य नाम "वेणीसंहारः" अस्ति। (अथवा यथोचितम्)
8) अधोलिखितेषु कस्यापि एकस्य लक्षणोदाहरणे लिखत-
- द्रुतविलम्बितम्
- स्त्रग्धरा
- शिखरिणी
उदाहरणम् (शिखरिणी): शिखरिणी छन्दसि प्रत्येकं पादे १७ वर्णाः भवन्ति। यथा – "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।" (अत्र १७ वर्णाः सन्ति।) लक्षणम् – रसैः रुद्रैः तथा युक्ता शिखरिणी समुदाहृता।
9) निम्नलिखित-कस्यापि एकस्याः गणचिन्हं प्रदर्शयन् विभाजनं कुरुत-
- भवान्वाहयेदध्वशेषम् |
- मार्ग यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तु नलोऽपि समः |
उदाहरणम् (प्रथमम्): भ-वा-न्वा-ह-ये-द-ध्व-शे-षम् (९ वर्णाः) – गणाः: म-ग-ण, भ-ग-ण, ग-ग-ण (अनुष्टुप् छन्दः)।
20) अधोलिखितेषु कस्यापि एकस्य अलङ्कारस्य लक्षणोदाहरणे लिखत-
- अनुप्रासः
- रूपकम्
- उत्प्रेक्षा
उदाहरणम् (अनुप्रासः): लक्षणम् – वर्णस्य पुनरावृत्तिः अनुप्रासः। यथा – "सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यम्।" अत्र 'स' वर्णस्य पुनरावृत्तिः दृश्यते।
2) निम्नलिखितेषु कस्यामपि एकस्यां प्रयुक्त-अलङ्कारस्य नामोल्लेखपूर्वक लक्षणं लिखत -
- स्फुटपरागपरागतपड्डजम् |
- हनूमानब्धिमतरदूर्दुष्करं किं महात्मना |
उदाहरणम् (द्वितीयम्): अत्र उत्प्रेक्षा अलङ्कारः। लक्षणम् – यत्र उपमेये उपमानस्य सम्भावना क्रियते सा उत्प्रेक्षा। यथा – "हनूमानब्धिमतरदूर्दुष्करं किं महात्मना" अत्र हनूमतः सामर्थ्यस्य अतिशयोक्तिः दृश्यते।
22) अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
कश्चित् छात्रः गुरुं निकषा समागत्य शास्त्राणि अध्येतुम् उपक्रमम् अकरोत्। गुरुणा प्रथमं सन्ध्यावन्दनादिकं दैनन्दिनं कर्म पाठितम्। तन्मध्ये अवसरे समागते गुरुणा विविधानां शास्त्रग्रन्थानां परिचयः अपि कारितः। मासान्ते तेन शिष्येण ज्ञातं यत् पठितव्यानि शास्त्राणि बहूनि सन्ति।
- गुरुं निकषा कः समागच्छति? (एकपदेन उत्तरत) [1]
छात्रः
- गुरुणा किं पाठितम्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत) [1]
गुरुणा प्रथमं सन्ध्यावन्दनादिकं दैनन्दिनं कर्म पाठितम्।
- 'समया' इत्यस्य पदस्य गद्यांशात् पर्यायपदं लिखत। [1]
अवसरे
- 'पठितव्यानि शास्त्राणि' इत्यत्र विशेषणं-विशेष्यपदं किम्? [1]
विशेषणम् – पठितव्यानि, विशेष्यपदम् – शास्त्राणि।
23) अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
प्रातःकालसमयः सः। शाकफलादीनां क्रयणार्थम् अहं विपणिं गतवान्। हस्ते स्यूतः। वस्त्रकोषे धनम्। विपण्यां विपुलः जनसम्मर्दः। कलकलनादः सर्वत्र श्रूयते। एकस्यां लघूत्पीठिकायाम् उपविष्टः कश्चन विक्रेता। स च युवकः। तस्य पुरतः विशालः कण्डोलः। कण्डोले कदलीफलानां राशिः। पीतानि तानि गलितानि। अहं विक्रेतुः समीपे अतिष्ठम्। विक्रेता सहजतया अहसत्। फलराशौ दृष्टिपातं कुर्वन् हसन् विक्रेता अवदत् – गृह्णन्तु भोः इति।
- धनं कुत्र अस्ति? (एकपदेन उत्तरत) [1]
वस्त्रकोषे
- विक्रेता कुत्र उपविष्टः आसीत्? (पूर्णपदेन उत्तरत) [1]
विक्रेता एकस्यां लघूत्पीठिकायाम् उपविष्टः आसीत्।
- 'तस्य पुरतः विशालः कण्डोलः' इत्यत्र विशेष्यपदं लिखत। [1]
कण्डोलः
- 'स च युवकः' इत्यत्र 'स' इति सर्वनामस्थाने संज्ञापदं लिखत। [1]
विक्रेता
24) प्रदत्त-शब्दानां प्रयोगं कुर्वन् एकम् अनुच्छेदं लिखत
प्रदत्तशब्दाः – महाकविः कालिदासः, संस्कृतसाहित्ये, श्रेष्ठः कविः, कनिष्ठकाधिष्ठितः, सप्तकृतयः, प्रसिद्धं नाटकम्, उपमा-प्रयोगे, वैदर्भीरीतिः, महाकाव्यद्वयम्, खण्डकाव्यद्वयम्।
महाकविः कालिदासः संस्कृतसाहित्ये श्रेष्ठः कविः मन्यते। सः कनिष्ठकाधिष्ठितः आसीत्। तस्य सप्तकृतयः प्रसिद्धाः सन्ति। तेषु अभिज्ञानशाकुन्तलम् इति प्रसिद्धं नाटकम् अस्ति। कालिदासः उपमा-प्रयोगे निपुणः आसीत्। तस्य वैदर्भीरीतिः अत्यन्तं मनोहरा। तेन महाकाव्यद्वयम् – रघुवंशम्, कुमारसम्भवम् – रचितम्। तथा खण्डकाव्यद्वयम् – मेघदूतम्, ऋतुसंहारः – अपि रचितम्। एवं कालिदासः संस्कृतसाहित्ये अमरः कविः अस्ति।
अथवा
क्रमरहितानि वाक्यानि समुचित क्रमानुसारं लिखत –
- पुरा कश्चन उदारचरित: राजा आसीत्।
- तस्मिन् राज्ये कश्चन प्रातर: अपि आसीत्।
- स सर्वदा प्रजाः पालयति स्म।
- प्रजाजना: अपि तस्मिन् विशेषादरवन्त: आसन्।
- एकस्मिन् दिने तस्य निन्दकस्य गृहस्य समीपे राज्ञ: दूत: उपस्थित:।
- दूत: अवदत् – राजा भवत:कृते वस्तूनि प्रेषितवान्।
- राजा पृष्टवान् – तेन किमर्थम् एतानि वस्तूनि प्रेषितानि।
- तथापि स: राजा एव आसीत्।
- एतत् राजा अपि जानाति स्म एव।
- स महत्या प्रीत्या प्रजा: पालयति स्म।
25) निम्नलिखितेषु वाक्येषु केषाञ्चित् पञ्चवाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादं कुरुत –
- मैं विद्यालय जाता हूँ।
- मुझे दूध अच्छा लगता है।
- राजा निर्धन को धन देता है।
- पिता पुत्र के साथ गाँव जाता है।
- वह प्रतिदिन घर से विद्यालय जाती है।
- तुम दोनों आजकल कहाँ रहते हो।
- अध्यापक शिष्य पर क्रोध करता है।
- वह दौड़ते हुए घोड़े से गिर पड़ा।
उदाहरणानुसारम् अनुवादाः –
- अहं विद्यालयं गच्छामि।
- मम क्षीरं रोचते।
- राजा दरिद्राय धनं ददाति।
- पिता पुत्रेण सह ग्रामं गच्छति।
- सा प्रतिदिनं गृहात् विद्यालयं गच्छति।
- युवां अद्यत्वे कुत्र वसथः? (युवाम् अद्यत्वे कुत्र वसथः)
- अध्यापकः शिष्ये क्रुध्यति।
- सः धावतः अश्वात् पतितः।
[5]
26) अधोलिखित-पदानां सूत्रोल्लेखपूर्वक सन्धि-विच्छेदं कुरूत -
-
क) नायक:
सन्धि-विच्छेदः – नै + अकः (अयादि सन्धिः)
सूत्रम् – "एचोऽयवायावः" (६.१.७८) – एचः स्थाने अय्, अव्, आय्, आव् आदेशा भवन्ति।
-
ख) परोपकारः
सन्धि-विच्छेदः – पर + उपकारः (उदात्त-स्वरित-सन्धिः / गुण सन्धिः)
सूत्रम् – "आद्गुणः" (६.१.८७) – अकः सवर्णे दीर्घः।
27) अधोलिखित-पदानां सूत्रोल्लेखपूर्वक सन्धिं कुरूत -
-
क) oft + ईशः
सन्धिः – कपीशः (दीर्घ सन्धिः)
सूत्रम् – "अकः सवर्णे दीर्घः" (६.१.१०१) – अकः सवर्णे परे दीर्घ एकादेशः।
-
ख) Yat aves: (यत् + आवेशः)
सन्धिः – यदावेशः (विसर्ग सन्धिः / कुत्वम्)
सूत्रम् – "विसर्जनीयस्य सः" (८.३.३४) – विसर्गस्य सकारः।
28) निम्नलिखितेषु रेखाड्डितपदेषु प्रयुक्त-विभक्तेः नामोल्लेखं तस्य सूत्रं चापि लिखत -
-
क) अश्रीगणेशाय नमः |
विभक्तिः – चतुर्थी (सम्प्रदान कारक)
सूत्रम् – "कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्" (१.४.३२) – यं कर्मणा अभिप्रैति सः सम्प्रदानम्।
-
ख) Fr: सज्जनाय see | (सज्जनाय)
विभक्तिः – चतुर्थी (सम्प्रदान कारक)
सूत्रम् – "कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्" (१.४.३२)
-
ग) बालक: सिंहात् बिभेति
विभक्तिः – पञ्चमी (अपादान कारक)
सूत्रम् – "ध्रुवमपायेऽपादानम्" (१.४.२४) – ध्रुवं अपाये अपादानम्।
-
घ) सः अध्ययनेन वसति।
विभक्तिः – तृतीया (करण कारक)
सूत्रम् – "कर्तृकरणयोस्तृतीया" (२.३.१८) – कर्तरि करणे च तृतीया।
29) अधोलिखित-पदयोः प्रयुक्तसमासस्य नामोल्लेखपूर्वक विग्रहं कुरूत -
-
क) प्रतिदिनम्
समासः – अव्ययीभाव समासः
विग्रहः – दिनस्य दिने वा (प्रतिदिनम् = प्रति + दिनम्)
-
ख) पाणिपादम्
समासः – द्वन्द्व समासः
विग्रहः – पाणी च पादौ च (पाणिपादम्)
30) अधोलिखित-विग्रहवाक्ययोः समासं कृत्वा समासस्य नामोल्लेखमपि कुरूत -
-
क) चत्वारि मुखानि यस्य सः
समासः – चतुर्मुखः (बहुव्रीहि समासः)
नाम – बहुव्रीहि समासः
-
ख) वज्रम् इव कठोरम् इति
समासः – वज्रकठोरम् (कर्मधारय समासः / उपमान-उपमेय)
नाम – कर्मधारय समासः
