RBSE Class 12th 2020 Sanskrit Sahityam-SS-12-2020 Previous Year Papers
Sanskrit Sahityam-SS-12-2020 from the 2020 exam year is part of the Class 12th previous year papers archive on RBSE Solution. Many learners start here after finishing the textbook to see how questions were actually framed on the Rajasthan Board of Secondary Education (RBSE) paper.
Treat this question paper as a mock under gentle timing first, then as a marking exercise the second time. The introduction on this page is written only for this subject-and-year pair, not copied from other pages.
Bookmark the link if you coach juniors — the layout stays stable for search engines and classroom sharing.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 12th |
| Exam year | 2020 |
| Subject | Sanskrit Sahityam-SS-12-2020 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2020, and subject Sanskrit Sahityam-SS-12-2020 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
Turning 2020 papers into insight
One Sanskrit Sahityam-SS-12-2020 paper reveals style; several from the same year reveal pattern. After this page, open sibling subjects listed below to see whether marks cluster in certain units.
Keep rough work dated in your notebook. Examiners in Class 12th expect clear numbering even in practice sessions.
RBSE Class 12th 2020 Sanskrit Sahityam-SS-12-2020
Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit Sahityam-SS-12-2020 (2020).
Rajasthan Board Class 12th Sanskrit Sahityam-SS-12-2020 2020 solved Previous Year Question Papers
संस्कृत साहित्यम्
उच्च माध्यमिक परीक्षा, 2020
समय : 3:15 (सपाद होरात्रयम्) | पूर्णांक : 80
परीक्षार्थिभ्य: सामान्य निर्देशाः
- परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक अनिवार्यतः लेख्य: |
- सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या: |
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम् |
- प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तर क्रमानुसार्मेकत्रैव लेखितव्यम् |
No. of Questions — 30 | No. of Printed Pages — 07
५५-|2-७ 58 दा Sah.
७४५७-]2-७ज्ाडतं Sah. | Turn over
प्रश्न 1
अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
माता गुरुतरा भूमेः, खातू पितोच्चतरस्तथा |
मनः शीघ्रतरं बाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ||
-
(क) गुरुतरा का अस्ति ? (एकपदेन उत्तरम्)
उत्तरम्: माता।
-
(ख) चिन्ता कस्मात् बहुतरी अस्ति ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
उत्तरम्: चिन्ता तृणात् बहुतरी अस्ति।
-
(ग) 'गगनात्' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।
उत्तरम्: खात् (खम् = आकाशः)।
-
(घ) 'मन्दतरम्' इत्यस्य विलोमपदं चित्वा लिखत।
उत्तरम्: शीघ्रतरम्।
प्रश्न 2
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
आसीत् पयोधिपर्यन्तपृथ्वीप्रशासकः इक्ष्वाकुबंशोद्भवः लोकललामः दिलीपो नाम भूषतिः, मगधराजपुत्री सुदक्षिणा तस्य सहधर्मचारिणी चासीत्। कुलगुरुवशिष्ठस्य त्रिकालदर्शिनः परामर्श प्रसादोडयमिति मत्वा सन्तानहीनो स सम्राट् पुत्रप्राप्तीच्छया कामिन्या सुदक्षिणया सह कामधेनुप्रसूतेः सेवायां नियोजितवान्।
-
(क) मगधराजपुत्री का आसीत् ? (एकपदेन उत्तरम्)
उत्तरम्: सुदक्षिणा।
-
(ख) वशिष्ठः कीदृशः आसीत् ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
उत्तरम्: वशिष्ठः त्रिकालदर्शी आसीत्।
-
(ग) “लोकललामः दिलीपः” इत्यत्र विशेषणपद किम् अस्ति ?
उत्तरम्: लोकललामः।
-
(घ) 'सम्राट्' इत्यस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तरम्: भूषतिः।
प्रश्न 3
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत -
सीता - (तमसामाश्लिष्य) हा भगवति तमसे, गच्छतीदानीमार्यपुत्रः। किं करोमि ? (इति मूर्च्छति)
तमसा - वत्से जानकि। समाश्वसिहि। विधिस्तवानुकूलो भविष्यति। तदायुष्मतोः कुशलवयोर्वर्षद्धिमज्जलानि संपादयितु भागीरथीपदान्तिकमेव गच्छावः।
रामः - अस्ति चेदानीमश्वमेधसहधर्मचारिणी मे।
सीता - (साक्षेपम्) कः ?
वासन्ती - परिणीतमपि किम् ?
-
(क) विधिः कस्याः अनुकूलो भविष्यति ? (एकपदेन उत्तरम्)
उत्तरम्: जानक्याः (सीतायाः)।
-
(ख) “आर्यपुत्रः” इति शब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
उत्तरम्: “आर्यपुत्रः” इति शब्दः रामस्य कृते प्रयुक्तः।
-
(ग) “गच्छतीदानीमार्यपुत्रः” इत्यत्र गच्छति क्रियायाः कर्ता कः ?
उत्तरम्: आर्यपुत्रः (रामः)।
-
(घ) “आयुष्मतोः कुशलवयोः” इत्यत्र विशेष्यपद किम् अस्ति ?
उत्तरम्: कुशलवयोः।
4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत – (3 × 1 = 3)
-
(क) सर्वः स्वार्थं समीहते।
प्रश्नः – कः स्वार्थं समीहते? -
(ख) वेदानाम् अन्तिमो भागः वेदान्तः।
प्रश्नः – वेदानाम् अन्तिमो भागः कः? -
(ग) अमरशक्तेः त्रयः पुत्राः आसन्।
प्रश्नः – अमरशक्तेः कति पुत्राः आसन्?
5. निम्नलिखितवाक्ययोः भावार्थः हिन्दीभाषया संस्कृतेन वा लिखत – (2 × 2 = 4)
-
(क) सह वीर्यं करवावहै।
भावार्थः (हिन्दी) – हम दोनों मिलकर वीर्य (बल/पराक्रम) को प्राप्त करें। -
(ख) चत्वारि वर्धन्ते आयुर्विद्या यशोबलम्।
भावार्थः (हिन्दी) – आयु, विद्या, यश और बल – ये चारों बढ़ते हैं।
6. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयसहितं सरलम् अर्थं हिन्द्यां संस्कृते वा लिखत – (1½ + 1½ = 3)
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
तस्य अहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥
अन्वयः – यः सर्वत्र मां पश्यति, च सर्वं मयि पश्यति, तस्य अहं न प्रणश्यामि, सः च मे न प्रणश्यति।
अर्थः (हिन्दी) – जो पुरुष सर्वत्र मुझे (परमात्मा को) देखता है और सब कुछ मुझमें देखता है, उसके लिए मैं नष्ट नहीं होता और वह मेरे लिए नष्ट नहीं होता (अर्थात् वह मुझसे कभी अलग नहीं होता)।
7. निम्नलिखितशब्दयोः हिन्दीभाषायां आङ्लभाषायां वा अर्थं लिखत – (2)
-
(क) समवायः
अर्थः – सम्बन्ध, संयोग, सन्निधान (Association / Conjunction) -
(ख) भूषणम्
अर्थः – आभूषण, गहना (Ornament / Jewel)
8. “ये अपि देवताः न ते प्रसीदन्ति।” इत्यत्र प्रसीदन्ति इति क्रियायाः कर्ता कः अस्ति? (1)
9. “अपरिणामोपशमो दारुणो लक्ष्मीमदः” इत्यत्र ‘दारुणः’ इति पदस्य विशेष्यपदं लिखत। (1)
10. “सः तस्य समन्तात् परिभ्रमति।” इत्यत्र “सः” सर्वनामस्थाने संज्ञापदस्य प्रयोगं कुरुत। (1)
11. “मां त्यक्त्वा किमर्थम् अन्यत्र आगतवती?” इति वाक्यं कः कस्मै कथयति? (1)
12. “भभार्या मित्रगृहे वसति” इत्यत्र रेखाङ्कितपदस्य विलोमपदं लिखत। (1)
3. "ये तान् कामयन्ते" इत्यत्र कामयन्ते क्रियापदस्य कर्तृपदं लिखत -
उत्तरम्: "ये" इति कर्तृपदम्। अत्र "ये" (यद्-शब्दस्य प्रथमा बहुवचनम्) कामयन्ते क्रियायाः कर्ता अस्ति।
4. वेदाङ्गानि कति ? कस्यचिदेकस्य संक्षिप्त परिचयं लिखत -
उत्तरम्: वेदाङ्गानि षट् सन्ति – शिक्षा, कल्पः, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्दः, ज्योतिषम्।
उदाहरणम् (व्याकरणम्): व्याकरणं वेदाङ्गेषु अन्यतमम्। अस्य प्रयोजनं वेदमन्त्राणां शुद्धोच्चारणार्थं शब्दस्वरूपनिरूपणम्। अस्य प्रवर्तकः पाणिनिः। अस्य ग्रन्थः "अष्टाध्यायी" नाम्ना प्रसिद्धः।
5. "प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्" नाटकं केन विरचितम् ? कति अङ्केषु विभक्तमिदं नाटकम् ?
उत्तरम्: "प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्" नाटकं भासेन विरचितम्। इदं नाटकं चतुर्षु अङ्केषु विभक्तम्।
6. महाकविबाणेन आत्मकथा कस्मिन् ग्रन्थे लिखिता ? असौ ग्रन्थः कति उच्छ्वासेषु विभक्तः ?
उत्तरम्: महाकविबाणेन आत्मकथा "हर्षचरिते" लिखिता। असौ ग्रन्थः अष्टसु उच्छ्वासेषु विभक्तः।
7. निम्नलिखितप्रश्नानां संक्षिप्तम् उत्तरं लिखत -
- "जयपुरविलासः" इति खण्डकाव्यं केन विरचितम् ?
उत्तरम्: "जयपुरविलासः" इति खण्डकाव्यं कविना कृष्णानन्देन विरचितम्।
- "महास्थी" इति महाकाव्ये कति सर्गाः सन्ति ?
उत्तरम्: "महास्थी" इति महाकाव्ये दश सर्गाः सन्ति।
- "रघुवंशम्" महाकाव्यस्य नायकः कः ?
उत्तरम्: "रघुवंशम्" महाकाव्यस्य नायकः रघुः अस्ति।
8. अधोलिखितेषु कस्यापि एकस्य वृत्तस्य लक्षणोदाहरणे लिखत -
- इन्द्रवज्रा
लक्षणम्: इन्द्रवज्रा वृत्ते प्रति पादे एकादशाक्षराणि भवन्ति। तत्र तगणः, जगणः, रगणः, गुरुः इति क्रमः।
उदाहरणम्: "श्रीरामचन्द्रः परमः प्रभुः" (अत्र त-ज-र-गुरु इति क्रमः)।
- मन्दाक्रान्ता
लक्षणम्: मन्दाक्रान्ता वृत्ते प्रति पादे सप्तदशाक्षराणि भवन्ति। तत्र मगणः, भगणः, नगणः, तगणः, तगणः, गुरुः इति क्रमः।
उदाहरणम्: "मन्दाक्रान्ता मधुरमधुरा" (अत्र म-भ-न-त-त-गुरु इति क्रमः)।
- हरिणी
लक्षणम्: हरिणी वृत्ते प्रति पादे पञ्चदशाक्षराणि भवन्ति। तत्र मगणः, भगणः, नगणः, यगणः, यगणः इति क्रमः।
उदाहरणम्: "हरिणी हरिणीविलोचना" (अत्र म-भ-न-य-य इति क्रमः)।
9. अधोलिखितयोः पद्ययोः कस्यचिदेकस्य गणचिह्नं प्रदर्शयन् वृत्तनामोल्लेखं कुरुत -
- "सा निन्दन्ति स्वानि भाग्यानि बाला"
गणचिह्नम्: सा (गुरु), नि (लघु), न्द (गुरु), न्ति (लघु), स्वा (गुरु), नि (लघु), भा (गुरु), ग्या (गुरु), नि (लघु), बा (गुरु), ला (गुरु) – अत्र गणाः: मगणः (गुरु-लघु-गुरु), भगणः (गुरु-लघु-लघु), नगणः (लघु-लघु-लघु), तगणः (गुरु-गुरु-लघु), गुरुः।
वृत्तनाम: इन्द्रवज्रा।
- "परं निश्चल निर्विकारम्"
गणचिह्नम्: प (लघु), रं (गुरु), नि (लघु), श्च (गुरु), ल (लघु), नि (लघु), र्वि (गुरु), का (गुरु), रम् (गुरु) – अत्र गणाः: जगणः (लघु-गुरु-लघु), रगणः (गुरु-लघु-गुरु), भगणः (गुरु-लघु-लघु), गुरुः।
वृत्तनाम: उपजातिः (वा अन्यत् समानम्)।
10. अधोलिखितेषु कस्यचिदेकस्य अलङ्कारस्य लक्षणोदाहरणे लिखत -
- यमकम्
लक्षणम्: यत्र एकस्य शब्दस्य भिन्नार्थे पुनः प्रयोगः भवति, सः यमकालङ्कारः।
उदाहरणम्: "करं करं च कमलं" – अत्र प्रथमं "करं" (हस्तम्), द्वितीयं "करं" (जलम्) इति भिन्नार्थे प्रयुक्तम्।
- रूपकम्
लक्षणम्: यत्र उपमेये उपमानस्य अभेदः आरोप्यते, सः रूपकालङ्कारः।
उदाहरणम्: "चन्द्रः मुखम्" – अत्र मुखे चन्द्रस्य अभेदः आरोपितः।
- निदर्शना
लक्षणम्: यत्र सामान्यधर्मेण विशेषस्य समर्थनं क्रियते, सा निदर्शनालङ्कारः।
उदाहरणम्: "यथा सिंहः मृगान् हन्ति, तथा राजा शत्रून् हन्ति" – अत्र सिंहस्य राज्ञः सामान्यधर्मः (हननम्) दर्शितः।
21. अधोलिखितयोः पद्यांशयोः प्रयुक्तस्य कस्यचिदेकस्य अलङ्कारस्य नामोल्लेखपूर्वकं लक्षणं लिखत – (1+1=2)
-
(क) हंसीव कृष्ण ! ते कीर्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते ।
अलङ्कारः – उपमा अलङ्कारः ।
लक्षणम् – यत्र उपमान-उपमेययोः सादृश्यस्य वर्णनं भवति, सः उपमालङ्कारः कथ्यते । अत्र कीर्तेः (उपमेयस्य) हंस्या (उपमानेन) सह सादृश्यं दर्शितम् – “हंसीव” इति । अतः उपमालङ्कारः ।
-
(ख) वधाय वध्यस्य शरं BVT: | (यहाँ पाठ अस्पष्ट है, संभवतः “वधाय वध्यस्य शरं बभूव” इति ।)
अलङ्कारः – अनुप्रास अलङ्कारः ।
लक्षणम् – यत्र वर्णानां पुनरावृत्तिः भवति, सः अनुप्रासालङ्कारः कथ्यते । अत्र “व” वर्णस्य पुनरावृत्तिः दृश्यते – “वधाय वध्यस्य” इति । अतः अनुप्रासालङ्कारः ।
22. अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत –
एकः चोरः ऋषेः आश्रमं गतवान् । तत्र ऋषिकुमारः इव व्यवहारं करोति स्म । आचरणे सहजता भवेत् किल ? तदर्थं चोरः प्रातः काले उत्तिष्ठति स्म । शीतलेन नदीजलेन स्नानं करोति स्म । सर्वदा देवध्यानं करोति स्म । पूजनम् अध्ययनम् इत्यादिकम् अपि करोति स्म । एवं सप्ताहद्वयम् अतीतम् । चोरस्य मनः ऋषिजीवने आसक्तम् ।
-
(क) ऋषिकुमारः इव व्यवहारं कः कृतवान् ? (एकपदेन उत्तरम्)
चोरः ।
-
(ख) चोरस्य मनः कस्मिन् आसक्तम् ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
चोरस्य मनः ऋषिजीवने आसक्तम् ।
-
(ग) “शीतलेन नदीजलेन” इत्यत्र विशेष्यपदं किम् ?
जलेन ।
23. अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानामुत्तराणि लिखत –
कस्मिंश्चित् नगरे सोमिलको नाम तन्तुवायः वसति स्म । सः अत्युत्तमानि वस्त्राणि रचयति स्म । अनेकविधाभिः रचनाभिः अलङ्कृतानि राजोचितानि वस्त्राणि सः निर्माति स्म । परन्तु एतादृशानां वस्त्राणां निर्माणे कुशलस्यापि तस्य आर्थिकस्थितिः उत्तमा नासीत् । सः यद् अर्जयति तेन तस्य कुटुम्बस्य भोजनस्य वस्त्रस्य च निर्वहणं केवलं भवति । ततः किञ्चिदपि अधिकं न अवशिष्यते । परन्तु तस्य नगरस्य अन्ये सामान्याः तन्तुवायाः ये स्थूलवस्त्राणां निर्माणं केवलं जानन्ति ते महद्धनम् अर्जयन्ति स्म । ते च अतीव धनिनः आसन् । एतत् अवलोक्य सः स्वभार्याम् आह – “प्रिये ! पश्य एतान् वणिजः धनकनकसमृद्धान् । तदधारणं मम एतत् स्थानकम् । तदन्यत्र उपार्जनाय गच्छामि ।”
-
(क) तन्तुवायस्य नाम किम् आसीत् ? (एकपदेन उत्तरम्)
सोमिलकः ।
-
(ख) कस्य आर्थिकस्थितिः उत्तमा नासीत् ? (एकपदेन उत्तरम्)
सोमिलकस्य ।
-
(ग) केवलं स्थूलवस्त्राणां निर्माणं के जानन्ति स्म ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
तस्य नगरस्य अन्ये सामान्याः तन्तुवायाः केवलं स्थूलवस्त्राणां निर्माणं जानन्ति स्म ।
-
(घ) “ते च अतीव धनिनः आसन्” इत्यत्र क्रियापदं किम् ?
आसन् ।
-
(ङ) “सः अत्युत्तमानि वस्त्राणि रचयति स्म” इत्यत्र ‘वस्त्राणि’ पदस्य विशेषणपदं लिखत ।
अत्युत्तमानि ।
24. प्रदत्तशब्दानां प्रयोगं कृत्वा एकम् अनुच्छेदं लिखत –
भारतीयसंस्कृतिः धर्मप्राधान्यम्, आध्यात्मिकी भावना, सदाचारपालनम्, वर्णव्यवस्था, आश्रमव्यवस्था, कर्मवादः, पुनर्जन्म, अहिंसापालनम् चेति तत्त्वेषु आधारिता अस्ति। एषा संस्कृतिः मानवं सदाचारेण जीवितुं प्रेरयति। धर्मप्राधान्यम् आध्यात्मिकीं भावनां वर्धयति। वर्णव्यवस्था आश्रमव्यवस्था च समाजे व्यवस्थाम् आनयतः। कर्मवादः पुनर्जन्म च जीवनस्य गतिं निर्धारयतः। अहिंसापालनं सर्वेषां प्राणिनां प्रति दयाम् उत्पादयति। एवं भारतीयसंस्कृतिः विश्वे अद्वितीया अस्ति।
अथवा
क्रमरहितानि वाक्यानि समुचितक्रमानुसारं लिखत –
- एकस्मिन् वने एकः शशकः आसीत्।
- शशकः तीव्रवेगेन धावित्वा श्रान्तः जातः।
- सः एकस्य वृक्षस्य छायायाम् अतिष्ठत् शीघ्रमेव निद्राधीनश्च अभवत्।
- किञ्चित् कालान्तरं शशकः अपि जागरयित्वा तत्र उपागच्छत्।
- कच्छपः मन्दं-मन्दं किन्तु निरन्तरं चलन् लक्ष्यं प्राप्तवान्।
25. अधोलिखितवाक्येषु केषाञ्चित् पञ्चवाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादं कुरुत –
-
(क) मैं दूध पीता हूँ।
अनुवादः: अहं दुग्धं पिबामि।
-
(ख) वह मित्रों के साथ उद्यान में खेलता है।
अनुवादः: सः मित्रैः सह उद्याने क्रीडति।
-
(ग) सड़क के दोनों ओर वृक्ष हैं।
अनुवादः: मार्गस्य उभयतः वृक्षाः सन्ति।
-
(घ) सरोवर में कमल का फूल खिलता है।
अनुवादः: सरसि कमलपुष्पं विकसति।
-
(ङ) बालक घोड़े से गिरता है।
अनुवादः: बालः अश्वात् पतति।
-
(च) राजेश महाविद्यालय में पढ़ता है।
अनुवादः: राजेशः महाविद्यालये पठति।
-
(छ) वीणा ने कल श्रीमद्भगवद्गीता पढ़ी।
अनुवादः: वीणा ह्यः श्रीमद्भगवद्गीताम् अपठत्।
-
(ज) आप मुझे पुस्तक दो।
अनुवादः: भवान् मह्यं पुस्तकं ददातु।
26. अधोलिखितपदयो: सूत्रोल्लेखपूर्वक सन्धिविच्छेदं कुरुत -
(क) wa – यह पद स्पष्ट नहीं है। संभवतः 'वा' या 'वा' (विकल्पार्थक अव्यय) है, जिसमें सन्धि नहीं है। अतः सन्धिविच्छेद नहीं किया जा सकता।
(ख) विष्णूदय: – विष्णूदयः = विष्णु + उदयः। सूत्र: "आद्गुणः" (6.1.87) – अकः सवर्णे दीर्घः। यहाँ 'उ' के स्थान पर 'ऊ' दीर्घ हुआ है।
27. अधोलिखितपदयो: सूत्रोल्लेखपूर्वक सन्धिं कुरुत -
(क) महा + इन्द्र: – महेन्द्रः। सूत्र: "आद्गुणः" (6.1.87) – आ + इ = ए।
(ख) गड़ा sta: – यह पद स्पष्ट नहीं है। संभवतः 'गडा + स्तः' या 'गडा + स्तः'। यदि 'गडा' (गडा) + 'स्तः' (स्तः) हो, तो सन्धि नहीं होती। कृपया स्पष्ट करें।
28. निम्नलिखितेषु रेखाद्डितपदेषु प्रयुक्तविभक्ते: नाम उल्लिख्य विधायकसूत्रं लिखत -
(क) नृपषः सिंहासनम् अध्यास्ते | – 'नृपषः' में विभक्ति: षष्ठी (सम्बन्ध)। सूत्र: "षष्ठी शेषे" (2.3.50) – शेषे षष्ठी विभक्तिः।
(ख) SMTA क्रोध: जायते | – 'SMTA' स्पष्ट नहीं। संभवतः 'स्मृता' या 'स्मृतः'। यदि 'स्मृतः' हो, तो प्रथमा विभक्ति। सूत्र: "प्रथमा सम्बोधनार्थे" (2.3.47) – प्रथमा विभक्तिः कर्तरि।
(ग) नृपः निर्धनाय धन यच्छति | – 'निर्धनाय' में विभक्ति: चतुर्थी (सम्प्रदान)। सूत्र: "चतुर्थी सम्प्रदाने" (2.3.13) – सम्प्रदाने चतुर्थी विभक्तिः।
(घ) गवां गोषु वा कृष्णा बहुक्षीरा | – 'गवाम्' में विभक्ति: षष्ठी (सम्बन्ध)। सूत्र: "षष्ठी शेषे" (2.3.50) – शेषे षष्ठी विभक्तिः। 'गोषु' में सप्तमी (अधिकरण)। सूत्र: "सप्तमी अधिकरणे" (2.3.36) – अधिकरणे सप्तमी विभक्तिः।
29. अधोलिखितपदयो: प्रयुक्तसमासस्य नाम उल्लिख्य विग्रहं कुरुत -
(क) अधिहरि – समास: अव्ययीभावः। विग्रह: हरौ (हरि के ऊपर/समीप) – अव्ययीभाव समास में पूर्वपद अव्यय होता है और समस्तपद अव्यय बनता है।
(ख) दशाननः – समास: बहुव्रीहिः। विग्रह: दश आननाः (मुख) यस्य सः (दश मुखों वाला) – बहुव्रीहि समास में अन्य पदार्थ प्रधान होता है।
30. अधोलिखितविग्रहवाक्ययो: समासं कृत्वा नामापि लिखत -
(क) चोरातू भयम् – समास: चोरभयम्। समास का नाम: तत्पुरुषः (अपादान तत्पुरुष)। विग्रह: चोरात् भयम् – अपादान कारक में पञ्चमी विभक्ति का लोप।
(ख) हरिश्च हरश्च – समास: हरिहरौ। समास का नाम: द्वन्द्वः। विग्रह: हरिः च हरः च – दोनों पदों का समाहार, द्विवचन।